Европската Унија треба да „се разбуди“, да ја прифати новата геополитичка реалност и да ги интегрира Македонија, Србија и другите земји кандидати, порача американскиот економист и професор Џефри Сакс во видео-обраќање пред учесниците на Школата за млади лидери на поранешниот претседател Ѓорѓе Иванов. Неговата порака за македонските евроинтеграции беше дел од многу поширока критика на сегашната европска и светска безбедносна архитектура.
На прашањето на Иван Иванов за македонскиот европски пат, долгогодишните билатерални спорови и последиците од промената на името, Сакс одговори дека неговиот совет е насочен пред сè кон самата Европа: таа, според него, треба да ја забрза интеграцијата на земјите кандидати наместо да дозволува проширувањето да останува заглавено во политички блокади. Неговото видео-обраќање пред Школата за млади лидери отвори и поширока дебата за тоа каква Европска Унија сака да биде Европа во свет што брзо се менува.
Сакс: Верувам во ЕУ, но не во начинот на кој функционира денес
Суштината на пораката на Сакс не е отфрлање на Европската Унија. Напротив, тој вели дека верува во европскиот проект, но бара негова поинаква политичка ориентација. Европа, според неговата визија, треба да биде простор на интеграција, економска соработка, инфраструктурен развој, зелена економија и висок квалитет на живот, а не континент што сопствениот идентитет сè повеќе го гради преку воена конфронтација.
Во тој контекст Сакс ја поддржа и европската перспектива на Украина, но со став дека таа би требало да биде неутрална држава. Тој се спротивстави на натамошната милитаризација на Европа и изнесе став дека НАТО ја изгубил првичната историска причина за своето постоење по распадот на Советскиот Сојуз. Тоа се политички позиции на Сакс, кои се предмет на силни несогласувања во западната безбедносна и политичка дебата, а не официјални позиции на ЕУ или на нејзините земји членки.
Пораката за Македонија, сепак, доаѓа во момент кога и во самата Европска Унија повторно се отвора прашањето за иднината на проширувањето. Panoptikum неодамна пишуваше за проширувањето на ЕУ меѓу билатералните блокади и европските реформи, како и за иницијативите со кои дел од земјите членки бараат националните спорови да не се претвораат во траен инструмент за запирање на кандидатите.
Македонскиот европски пат сè уште е врзан за условите од 2022 година
Изјавата на Сакс има политичка тежина како порака од познат меѓународен економист, но сама по себе не ја менува процедуралната положба на Македонија. Според официјалните податоци на Европската комисија, Македонија е земја кандидат, првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022 година, а процесот на скрининг беше завршен во декември 2023 година. Продолжувањето кон следната фаза и отворањето на преговарачките кластери остануваат поврзани со исполнувањето на условите договорени во европската рамка.
И во 2026 година европските институции останаа на ставот дека договорените уставни измени се услов за понатамошен напредок. Токму затоа изјавата на Сакс се вклопува во поширокото прашање кое одамна ја надминува дневната македонска политика: колку процесот на проширување е навистина заснован врз мерливи европски критериуми, а колку може да стане зависен од билатерални прашања меѓу кандидатите и земјите членки. За оваа дилема Panoptikum пишуваше и во анализата за барањето билатералните спорови да не го кочат проширувањето на ЕУ.
Од Македонија до идејата за мултиполарен свет
Обраќањето на Сакс пред младите лидери не беше ограничено на Балканот. Тој ја постави европската дилема во рамка на неговата поширока теза дека периодот на една доминантна светска сила завршува и дека меѓународниот систем веќе се движи кон мултиполарност, со САД, Кина, Русија и Индија како големи центри на моќ.
Според Сакс, проблемот е што политичките институции и безбедносните механизми не се приспособиле со иста брзина на таа промена. Тој се повика на идејата за мултилатерализам заснован врз Повелбата на Обединетите нации и оцени дека глобалните сили треба да бараат механизми за заемна безбедност и соработка, наместо нови сфери на конфронтација. Во неговото толкување, војните во Украина, Газа и другите жаришта го одвлекуваат светот и од проблеми што не можат да се решаваат национално – климатските промени, уништувањето на екосистемите, нуклеарните ризици, вештачката интелигенција и напредната биотехнологија.
Таквата перспектива е препознатлива и во долгогодишната работа на Сакс. Тој е универзитетски професор и директор на Центарот за одржлив развој на Универзитетот Колумбија, претседател на Мрежата на ОН за решенија за одржлив развој и поранешен советник на повеќе генерални секретари на Обединетите нации. Неговиот актуелен академски профил е достапен на Центарот за одржлив развој при Columbia University.
Школата во Охрид со тема за новиот свет и новото лидерство
Обраќањето се вклопува и во темата на 17. Школа за млади лидери на претседателот Иванов – „New World. New Leadership. New Pragmatism“. Според официјалната страница на Школата, програмата трае од 26 октомври до 7 ноември 2026 година, во хибриден формат, а делот со физичко присуство се одржува во Охрид. Сакс е најавен како еден од специјалните меѓународни говорници на програмата.
Токму македонското прашање во неговото обраќање ја спојува локалната политичка реалност со поголемата дебата што ја води Сакс: дали Европа во следната фаза ќе се дефинира првенствено како безбедносен блок или како поширок политички и економски простор способен да интегрира, да посредува и да соработува. За Македонија тоа не е апстрактна геополитичка дилема. По повеќе од две децении кандидатски статус и последователни политички условувања, прашањето за проширувањето директно се претвора во прашање за кредибилитетот на европскиот процес.
