Во издание на „ДИВАН“ од Скопје, од печат излезе „Домовница 2“ (Книга 1, Том 2) на проф. д-р Зеќир Рамчиловиќ, продолжение на повеќегодишниот истражувачки проект посветен на демографската историја, потеклото и континуитетот на населението од Горни Бихор во Црна Гора. Објавувањето на вториот том беше објавено и во информацијата за новото издание, со која проектот повторно се враќа во јавноста – овојпат како заокружена истражувачка целина.
Во средиштето на „Домовница“ стојат документи што на прв поглед можат да изгледаат како обична административна граѓа: стари матични книги со имиња, семејства, домаќинства и податоци за населението. Кога таквиот материјал ќе се прочита историски и демографски, зад редовите почнува да се појавува нешто многу поголемо – слика за населувањето, миграциите, семејните врски и траењето на една заедница низ повеќе генерации.
Документи пронајдени во Петњичката џамија
Почетокот на проектот води до 2015 година, кога Рамчиловиќ во Петњичката џамија пронашол стари матични книги, таканаречени домовници. Наместо тие да останат само физички зачувани сведоштва од минатото, започнал процес на нивна дигитализација, обработка и научна анализа. За првиот том авторот самиот ја опишува генезата на истражувањето и значењето на пронајдените книги во дигитално достапното издание „Domovnica, Knjiga 1, Tom 1“.
Токму тоа е една од посилните страни на проектот. Матичната книга овде не се третира како збир од одделни имиња, туку како историски извор. Од податоците за домаќинствата, населението, природното движење и миграциите може да се реконструира дел од демографската слика на Горни Бихор, а со тоа и да се разберат процеси што оставиле траги далеку надвор од локалните граници.
„Домовница 2“ го продолжува овој пристап со автентични податоци за потеклото и континуитетот на населението во Бихор од втората половина на XIX и првата половина на XX век. Покрај самата документарна граѓа, книгата содржи воведни напомени, историски осврт и демографски анализи, со што записите се поставуваат во поширок контекст и стануваат употребливи и за идни истражувања.
Кога личното потекло станува предмет на научно истражување
Особеноста на „Домовница“ е и во тоа што научната анализа допира тема што за многу семејства има непосредно лично значење. Бихор е простор од кој во различни периоди се иселувало население кон други делови од Балканот и понатаму, па зачуваните записи можат да бидат важна точка за реконструкција на семејното потекло и на врските меѓу денешните генерации и родниот крај.
Во таа смисла, двата тома не се само локална демографска хроника. Тие го покажуваат начинот на кој архивскиот материјал може да се претвори во извор за колективното паметење. Истражувањето започнато врз домовниците било предмет на интерес и пред нивното објавување во книга, а поширокиот контекст на проектот и неговата врска со Петњица се забележани и во објавата на Радио Петњица за „Домовница 2“.
Вториот том ја затвора започнатата целина
Рецензијата на „Домовница 2“ ја потпишуваат проф. д-р Драшко Дошљак и д-р Саит Ш. Шаботиќ. Лектурата ја извршил м-р Авдулах Рамчиловиќ, дизајнот на корицата е на Иван Васевски, а техничката подготовка ја направил Един Рамчиловиќ. Книгата е отпечатена во печатницата „Аурора“ од Скопје, додека објавувањето е суфинансирано од Министерството за дијаспора на Црна Гора.
Со првиот и вториот том, истражувањето добива облик на поширока документарна целина. Првиот том беше претставен и пред јавноста во Петњица, а во најавите за второто издание беше наведено дека двата тома ќе бидат официјално претставени и во Сараево на 10 септември 2026 година.
Рамчиловиќ својата академска работа ја развива во Институтот за национална историја при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Неговите истражувачки интереси ги опфаќаат историјата на Македонија во првата половина на XX век, демографските процеси, историјата на Бошњаците во Македонија и регионот, како и османистиката и ориенталистиката, што може да се види и од неговиот профил на Институтот за национална историја.
Старите матични книги ретко биле создадени со намера еден ден да раскажуваат историја. Тие требало да забележат кој живеел во едно домаќинство, кој се родил, кој заминал, како се менувале семејствата. Токму затоа нивната вредност расте со времето. „Домовница 2“ покажува дека, кога таквата граѓа ќе биде зачувана и прочитана со научна внимателност, еден некогашен административен запис може да стане карта на потеклото на цели генерации.
