Соседите не ги избираме. Нив ни ги оставаат географијата, историјата и времето. Но начинот на кој ќе живееме едни покрај други е прашање на избор, зрелост и одговорност.
Добрососедската соработка не е само дипломатска формула што се употребува во договори, декларации и политички говори. Таа е многу повеќе од тоа. Таа е способност различностите да не се претвораат во непријателства, историските спорови да не стануваат заложници на иднината, а границите да не бидат ѕидови, туку места на средба.
Во суштина, добрососедството е цивилизациска категорија.
Соседството како судбина и можност
Две држави можат со векови да бидат една до друга, а никогаш вистински да не се запознаат. Можат да делат планини, реки, патишта, културни влијанија, традиции и човечки судбини, а сепак да живеат оптоварени со недоверба.
Балканската историја особено добро покажува колку лесно соседството може да стане простор на судири, но и колку многу може да се добие кога истото тоа соседство ќе се претвори во соработка.
Географската близина сама по себе не создава пријателство. За него се потребни политичка зрелост, меѓусебно почитување и подготвеност да се слушне другиот. Добрососедството започнува таму каде што престанува потребата постојано да му се докажува на соседот дека едната страна е поважна, постара, поправедна или поисправна од другата.
Историјата не смее да биде затвор за иднината
Малку народи имаат историја без судири, неправди, поделби и болни спомени. Но зрелоста на современите општества не се мери според тоа дали имале тешко минато, туку според тоа дали умеат од него да создадат поука наместо нов конфликт.
Историјата треба да се изучува, а не да се употребува како оружје. Таа не треба да се заборава, но не смее ниту бескрајно да се рециклира како причина за нови поделби.
Особено опасно е кога минатото станува инструмент на дневната политика. Тогаш историските личности престануваат да бидат предмет на науката, а стануваат средство за политичка мобилизација. Старите неправди се претвораат во нови аргументи, а генерации што никогаш не биле дел од старите конфликти се воспитуваат со чувството дека мора да ги продолжат. Добрососедската соработка бара спротивен пристап: историската меморија да остане жива, но иднината да не биде нејзин заложник.
Почитувањето не значи откажување од себе
Една од најчестите заблуди е дека добрососедските односи подразбираат постојано попуштање. Не подразбираат. Вистинската соработка е можна само меѓу партнери што меѓусебно се почитуваат.
Една држава не мора да се откаже од сопствениот идентитет, јазик, култура, историска меморија или национални интереси за да има добри односи со соседите. Напротив, стабилните односи најлесно се градат кога секоја страна е сигурна во сопствениот идентитет и нема потреба да го докажува преку негирање на другиот.
Почитувањето не значи согласување за сè. Тоа значи признавање на правото другиот да постои со сопствените уверувања, особености и интереси.
Зрелите држави можат да имаат спорови без тие да се претворат во трајни непријателства.
Политиката треба да отвора врати
Одговорноста на политиката е голема. Со една неодмерена изјава може да се создаде недоверба што ќе трае со години. Со една разумна одлука може да се отвори простор за генерации соработка. Политичките елити имаат избор: соседот да го претворат во постојан извор на страв или во партнер.
Првиот пристап често е полесен. Стравот мобилизира. Непријателот обединува. Историската навреда лесно произведува политички емоции. Но тоа е краткорочна политика со долгорочна цена.
Вториот пат е потежок. Тој бара преговори, трпение, компромис, взаемно почитување и способност да се објасни дека компромисот не мора да значи капитулација.
Добрососедската политика не е политика без интереси. Таа е политика што разбира дека долгорочниот државен интерес најчесто се остварува преку стабилност, економски развој и предвидливи односи.
Економската соработка како практичен јазик
Понекогаш народите подобро се разбираат на пазарите отколку на политичките говорници. Добрососедските односи најлесно стануваат реалност кога луѓето непосредно ги чувствуваат придобивките од нив.
Подобри патишта, железнички линии, полесни гранични премини, поголема трговија, заеднички енергетски проекти, туризам, инвестиции, универзитетска размена, наука и култура создаваат интерес за стабилност. Кога економските и човечките врски стануваат силни, конфликтот станува поскап, а соработката поприродна.
Границата тогаш престанува да биде последната точка на една држава и станува првата точка на нова можност.
Луѓето често се чекор пред политиката
Меѓу обичните луѓе соседството неретко функционира подобро отколку меѓу политичките структури. Луѓето патуваат, тргуваат, студираат, слушаат музика едни од други, гледаат исти филмови и се среќаваат на фестивали, туристички места, пазари и спортски настани. Тие многу полесно откриваат дека зад националните стереотипи постојат луѓе со слични грижи: работа, семејство, образование, здравје, сигурност и подобра иднина. Затоа вистинското добрососедство не може да остане само на ниво на влади. Тоа мора да постои меѓу градовите, училиштата, универзитетите, медиумите, културните институции, компаниите и граѓаните.
Договорот потпишан во кабинет е важен. Но довербата создадена меѓу луѓето е потрајна.
Одговорноста на медиумите
Медиумите можат да бидат мост, но можат и да ја продлабочат недовербата.
Конфликтен наслов, генерализација или навредлива квалификација лесно го претставува целиот соседен народ преку една политичка изјава или еден инцидент. Таквиот пристап создава впечаток дека другата страна постојано е непријателски расположена.
Одговорното новинарство треба да ги покажува и разликите и допирните точки. Да ги анализира споровите, но и соработката. Да ја критикува политиката кога има основа, но да не создава колективна вина.
Државите имаат политики, владите носат одлуки, но народите не смеат автоматски да бидат претворани во виновници.
Балканот и потребата од нова култура на соседството
Балканот предолго живее со историскиот парадокс на народи што се географски блиски, културно испреплетени и економски меѓузависни, а политички често дистанцирани.
Една од најважните задачи на современиот Балкан затоа е создавање нова култура на соседството. Култура во која различноста нема да биде закана. Култура во која границата нема да значи прекин. Култура во која историјата ќе се почитува, но нема да управува со секоја одлука на сегашноста. Култура во која достоинството на еден народ нема да бара понижување на друг. Таквото соседство не се создава преку ноќ. Тоа се гради со години, а може да се наруши со една непромислена постапка.
Затоа довербата е можеби највредниот капитал во меѓудржавните односи.
Добриот сосед е дел од безбедноста и стабилноста
Во современиот свет безбедноста одамна не значи само војска и граници. Сигурни транспортни коридори, енергетски врски, стабилна трговија, регионална соработка при природни катастрофи, борба против организираниот криминал и заедничко справување со пожари, поплави, миграции или здравствени кризи се дел од пошироката безбедност.
Ниту една држава не може сама да ги реши сите современи предизвици. Понекогаш најважниот партнер не е далечната светска сила, туку соседот со кого се дели иста река, планина, пат или енергетска мрежа.
Затоа добрососедството не е романтична идеја. Тоа е практичен државен и општествен интерес.
Соработката не ја брише различноста
Нема потреба соседите да станат исти за да се почитуваат. Напротив. Современата европска идеја во голема мера се темели врз можноста различни народи, јазици, култури и историски искуства да коегзистираат во простор на соработка.
Истата логика треба да важи и за соседството. Секој народ има право на сопствената приказна. Но трајното добрососедство бара сопствената приказна да не се гради врз понижување или негирање на другиот. Токму тука е важната разлика меѓу љубовта кон сопственото и непријателството кон туѓото.
За да го почитуваме своето, не мора да го омаловажуваме соседот.
Наместо заклучок: соседот како огледало
Односот кон соседот многу кажува и за нас самите.
Лесно е да се бара почитување. Потешко е да се даде. Лесно е да се бара разбирање за сопствената историја. Потешко е да се признае дека и другиот има своја меморија. Лесно е да се говори за иднината. Потешко е да се надминат навиките што постојано нè враќаат во минатото. Но нема друга разумна насока.
Државите можат да ги променат владите, системите, сојузите и економските модели. Географијата останува. Соседот ќе остане сосед.
Затоа вистинската мудрост не е во прашањето како да се победи соседот, туку како заедно да се создаде простор во кој сите ќе живеат посигурно, послободно и подобро.
Добрососедската соработка не е откажување од сопственото достоинство. Таа е доказ дека сме доволно сигурни во себе за да го почитуваме и достоинството на другиот.
