Стивен Спилберг никогаш не бил обичен режисер на вонземјани. Кај него небото ретко е само простор за спектакл. Тоа е екран врз кој човештвото ги проектира своите стравови, надежи, вина, тајни и детска потреба некој однадвор конечно да ни каже дека не сме сами.
Затоа неговата најнова изјава, дадена во интервју за CBS News, не е само уште една холивудска реченица за промоција на филм. Зборувајќи за својот нов НЛО-трилер „Disclosure Day“, Спилберг рече дека врз основа на сè што слушал, гледал и следел низ животот – сведоштва, документарци, расправи во Конгресот – верува дека вонземјаните биле тука, дека се тука, а можеби и отсекогаш биле тука.
Тоа е реченица што звучи како наслов од жолта страница, но кај Спилберг има подлабок одек. Таа доаѓа од авторот што со „Close Encounters of the Third Kind“ и „E.T.“ не ја измисли модерната митологија за вонземјаните, туку ѝ даде човечко лице. Кај него контактот со непознатото не е само закана, туку и можност за морално будење. Прашањето е дали денес, во време на институционална недоверба, дигитални заговори и политизирани вистини сè уште можеме да го гледаме истото небо без да го претвориме во доказ на она во што однапред сакаме да веруваме.
Од „Блиски средби“ до „Ден на разоткривањето“
Новиот филм „Disclosure Day“ е замислен како приказна за глобално објавување на скриени визуелни докази за НЛО-феномени, со луѓе кои сакаат вистината да излезе на виделина и сили што сакаат да ја запрат. Во интервјуто за CBS Спилберг го опишува филмот како спој на трилер, научна фантастика и технолошка параноја, но и како приказна за епоха во која јавноста сè помалку им верува на институциите.
Тоа е важно. Зашто НЛО-темата одамна не живее само во научната фантастика. Таа денес е дел од политички расправи, воени извештаи, декласифицирани документи, интернет-заедници и медиумски циклуси што лесно ја претвораат неодговорената појава во готова вистина. На Panoptikum веќе пишувавме за тоа како Пентагон ги отвори НЛО-досиејата и како јавниот интерес за UAP-феномените се движи меѓу легитимната љубопитност, државната тајна и гладта за чудо.
Спилберг токму тука е интересен: не затоа што докажува нешто, туку затоа што знае како културата го претвора непознатото во приказна. Ако во 1977. година „Close Encounters“ ја носеше надежта дека вонземскиот контакт може да биде возвишена средба, денешната верзија на истата тема неизбежно минува низ други прашања: кој ги држи доказите, кој ја контролира приказната, кој одлучува кога јавноста има право да знае?
Науката не ја затвора вратата, но не ја отвора со верување
Тука мора да се направи границата што сензационализмот најчесто ја брише. Изјавата на Спилберг е став, уверување, културна и лична позиција. Таа не е научен доказ. И токму затоа е потребно внимателно читање.
Во извештајот на независниот тим на НАСА за UAP-феномените се наведува дека во рецензираната научна литература досега нема заклучен доказ за вонземско потекло на UAP. НАСА не вели дека сè е објаснето, туку дека за сериозен научен заклучок недостигаат доволно квалитетни податоци.
Слична линија држи и американската канцеларија AARO, која во своите јавни материјали наведува дека досега не е најден доказ за вонземска технологија, додека истрагите за поединечни случаи продолжуваат. Тука е суштината: „необјаснето“ не значи „вонземско“. Необјаснето значи дека во тој момент нема доволно податоци, доволно добар агол, доволно проверливи мерки или доволно јасна реконструкција.
А сепак, токму тоа „не знаеме“ е највозбудливиот простор. Човекот тешко живее со празнина. Кога науката вели „немаме доказ“, имагинацијата често слуша „има тајна“. Кога институциите велат „истражуваме“, јавноста неретко преведува „кријат“. Токму таму, во тој превод се раѓаат и митот и манипулацијата.
Спилберг знае дека небото е огледало
Спилберг не е научник, ниту се претставува како таков. Неговата сила е во друго: тој разбира дека небото отсекогаш било огледало на човечката внатрешност. Детето што гледа метеорски дожд, гледачот што во темна сала чека светлина од друг свет, современиот човек кој чита декласифициран документ на екран – сите тие бараат исто нешто: знак дека реалноста е поголема од административниот јазик со кој ни ја објаснуваат.
Во тоа е и моќта и опасноста на оваа тема. Моќта е во тоа што нè потсетува на скромност. Ако универзумот е толку голем, човечката самоувереност е смешно мала. Опасноста е во тоа што секоја мала светла точка може да стане готова догма, ако ја гледаме не со очи, туку со потреба да ни потврди нешто.
Затоа најдобриот пристап не е ниту потсмев, ниту слепа вера. Потсмевот ја затвора љубопитноста. Слепата вера ја затвора проверката. Помеѓу нив има посериозен простор: да се следат документите, да се почитува науката, да се препознае културната моќ на митовите и да се разбере зошто милиони луѓе повторно сакаат небото да проговори.
Меѓу филм, доказ и човечка потреба за чудо
Одговорот за вонземјаните меѓу нас не е само во нас. Во нашата недоверба кон официјалните верзии. Во нашата заситеност од обичното. Во желбата некој конечно да ја отвори големата архива и да каже: „Светот не бил она што мислевте“. Тоа е најстарата човечка фантазија – дека зад видливото постои скриен ред, скриена историја, скриен сведок.
Спилберг повторно ја активира таа фантазија. Не како доказен материјал, туку како културен нерв. А можеби токму тоа е најважното во неговата изјава: таа не ни кажува што има таму горе, туку колку многу ние, овде долу, сè уште сакаме да веруваме дека не сме последниот збор на вселената.
