Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска во Охрид порача дека фискалната отпорност на Македонија мора да се гради пред да настапи следната криза, а не тогаш кога државата веќе е принудена итно да реагира. Во воведното обраќање на Регионалната конференција „Охрид 2026“ таа го постави прашањето за јавните финансии во поширока рамка – како да се зачуваат стабилноста и просторот за развој во време кога новите економски шокови стануваат сè потешко предвидливи.
Нејзината основна порака е дека буџетската политика не може да почнува со кризата. Просторот за интервенција треба да се создава однапред – со постепено намалување на дефицитот, внимателно управување со јавниот долг, подобра наплата на приходите и повисок квалитет на јавната потрошувачка. Или, како што рече Димитриеска-Кочоска, „фискалната отпорност не се гради во моментот кога кризата ќе започне“.
Кризите го сменија значењето на фискалната сигурност
Пандемијата, енергетската криза, инфлациските притисоци, геополитичките тензии и нарушувањата во глобалните синџири на снабдување оставија последици врз јавните финансии на европските економии. Сегашната неизвесност, според оценката изнесена во Охрид, дополнително ја засилуваат повисоките цени на енергијата, ограничувањата во светската трговија и построгите финансиски услови.
За Македонија и другите економии од Западен Балкан тоа прашање е особено чувствително. Иако дел од земјите од регионот не се членки на еврозоната, тие се силно поврзани со европската економија преку трговијата, инвестициите, финансиските текови, пазарот на труд и синџирите на снабдување. Во Охрид беше посочено и очекувањето дека растот на еврозоната ќе забави од 1,4% во 2025. на 0,9% во 2026. година, што дополнително го стеснува просторот за лесни економски решенија.
Токму затоа Димитриеска-Кочоска ја поврзува фискалната дисциплина со економскиот развој, наместо да ги поставува како спротивставени цели. Според неа, консолидацијата не треба механички да се сведува на кратење на расходите, ниту подобрата наплата на приходите да се обезбедува со дополнително оптоварување на граѓаните и компаниите кои веќе редовно ги исполнуваат своите обврски.
Растот не може бесконечно да се потпира на потрошувачката
Вториот важен дел од пораката од „Охрид 2026“ се однесува на самиот модел на економски раст. Земјите од Западен Балкан, според министерката, имаат потреба од повисоки стапки на раст, но тие не можат долгорочно да се создаваат само преку поголема потрошувачка.
Фокусот треба повеќе да се помести кон продуктивноста, инвестициите и создавањето нова економска вредност. Во таа насока беа посочени стратешките вложувања во инфраструктурата и енергетиката, особено во услови кога климатските промени и енергетските ризици стануваат и непосреден економски трошок. Продуктивноста и инвестициите, според концептот претставен во Охрид, треба да станат посилен извор на идниот регионален раст.
Димитриеска-Кочоска ја сведе насоката на македонската фискална политика на четири принципи: стабилност, отпорност, инвестиции и продуктивност. Таквата поставеност подразбира постепена фискална консолидација, но и подобро планирање и управување со јавните инвестиции, модернизација на даночната администрација, дигитализација и намалување на сивата економија.
Малата отворена економија има помал простор за грешка
Пошироката дискусија на конференцијата покажа дека прашањето не завршува со буџетската дисциплина. Професорот Борче Треновски укажа дека Македонија, како мала, отворена и извозно зависна економија е посилно изложена на шоковите што доаѓаат однадвор. Поврзаноста со европската, а особено со германската економија, странските инвестиции и меѓународните финансиски текови значи дека домашните политики можат да ги ублажат ризиците, но не и целосно да ги отстранат.
Треновски го отвори и прашањето за јавниот долг, посочувајќи дека неговото ниво е околу 60% и дека евентуално зголемување на каматните стапки би можело да го направи идното рефинансирање поскапо. Забавувањето на економскиот раст дополнително би ја усложнило таквата положба, особено ако државата истовремено треба да обезбедува мерки за заштита на животниот стандард и поддршка на стопанството.
На пошироката дискусија за фискалната одржливост се приклучи и поранешниот хрватски министер за финансии Здравко Мариќ. Неговата порака, заснована на хрватското искуство, беше дека токму добрите економски периоди треба да се користат за решавање на слабостите и создавање резервен простор, наместо проблемите да се оставаат за моментот кога веќе ќе пристигне кризата.
Оттаму и суштинската дилема што ја отвори „Охрид 2026“ не е дали државата треба да штеди или да троши, туку што финансира, колку ефикасно ги користи јавните средства и колкав простор остава за следниот непредвиден удар. Во економија изложена на европските и глобалните движења, фискалната отпорност значи повеќе од уреден буџет – таа е способност државата да интервенира кога е потребно, без притоа да го затвори просторот за инвестиции и раст.
