По децении неуспешни обиди за пронаоѓање приватен партнер, Владата најавува можност државата самата да застане зад Чебрен и Галиште, додека паралелно почнува инвестиција од 46 милиони евра за модернизација на 6 постојни хидроелектрани
Македонија повторно го отвора прашањето што со децении се појавува, исчезнува и повторно се враќа на врвот на енергетската агенда – изградбата на Чебрен и Галиште. Но овојпат најавениот модел е поинаков. Наместо државата повторно да бара приватен стратешки партнер кому би му го доверила еден од најголемите неискористени домашни хидроенергетски ресурси, премиерот Христијан Мицкоски најави дека се разгледува можност самата држава да биде инвеститор.
Според неговата изјава, постојат финансиски институции заинтересирани за проектот, меѓу кои тој ја посочи и американската Development Finance Corporation – DFC. Мицкоски наведе дека, доколку подготовките и финансирањето се одвиваат според очекувањата, камен-темелник би можел да биде поставен во текот на следната година. Тоа сè уште не значи дека финансиската конструкција е затворена или дека почетокот на градбата е формално утврден. Но претставува значајна промена во политичкиот пристап кон проектот што со децении не успева да стигне до реализација.
Од потрага по партнер до држава-инвеститор
Чебрен одамна е синоним за голема неискористена енергетска можност, но и за долготрајната неспособност да се избере одржлив модел за негово реализирање.
Во различни периоди беа разгледувани концесии, јавно-приватни партнерства и меѓународни тендери.
Сега тезата е обратна: ако приватен партнер не може да биде пронајден под услови што државата ги смета за прифатливи, тогаш државата да ја преземе инвеститорската улога, а капиталот да го обезбеди преку меѓународни финансиски институции.
Мицкоски изјави дека ажурираните студии, според пресметките на Владата, покажуваат двоцифрена внатрешна стапка на поврат и поволна нето сегашна вредност на проектот. Тоа се владини оценки кои допрва треба да бидат проверени низ конечната финансиска конструкција, тендерските процедури, техничката документација и условите на евентуалните кредитори.
Чебрен не е само електрана
Можната изградба на Чебрен има значење кое оди подалеку од дополнително производство на киловат-часови.
Големите акумулациони и пумпно-акумулациони хидроелектрани се особено важни во електроенергетски систем во кој расте уделот на сончевата и ветерната енергија. Причината е едноставна. Сонцето и ветерот произведуваат електрична енергија кога природните услови го дозволуваат тоа, а не секогаш кога потрошувачката е најголема. Хидроелектраната со голем акумулациски капацитет може да ја преземе улогата на своевиден енергетски резервоар и да помогне во балансирањето на системот.
Токму ова е една од главните придобивки што Владата ги наведува за Чебрен.
Мицкоски го опиша проектот како значаен резервоар на енергија, а дополнително ги посочи управувањето со водите и можностите за обезбедување дополнителни количества вода за земјоделството, особено за Тиквешкиот регион.
Големата дилема: кој ќе ги обезбеди милијардите?
Тука започнува најтешкиот дел од целата приказна.
Чебрен е проект од категоријата инвестиции што не може да се финансираат како обичен буџетски капитален проект. Потребна е долгорочна финансиска структура, веројатно комбинација од кредитирање, сопствен капитал, можни гаранции и средства од меѓународни развојни институции. Затоа прашањето не е само дали Македонија сака сама да го изгради Чебрен, туку под кои финансиски услови може да го направи тоа.
Колкаво задолжување би било потребно? Кој би го презел ризикот од евентуално поскапување на проектот? Какви гаранции би барале кредиторите? Колкав би бил рокот на отплата? И колку би чинела произведената електрична енергија кога ќе се пресмета целокупната инвестиција?
Тоа се прашањата што ќе ја определат реалната економска оправданост на проектот.
Самата изјава дека меѓународни институции покажуваат интерес за финансирање е важна, но таа сè уште не е исто што и потпишан кредитен договор или затворена финансиска конструкција.
Додека се чека Чебрен, државата инвестира во она што веќе го има
Паралелно со повторното отворање на приказната за Чебрен, Македонија почнува уште еден значаен хидроенергетски циклус. Станува збор за третата фаза од ревитализацијата на шест големи хидроцентрали: Вруток, Врбен, Равен, Тиквеш, Шпилје и Глобочица. Вкупната инвестиција е околу 46 милиони евра.
Според објавените информации, околу 35 милиони евра се заем од германската развојна банка KfW, додека приближно 10,7 милиони евра се неповратни средства од Европската Унија преку Инвестициската рамка за Западен Балкан.
Проектот предвидува замена на дел од застарената електромашинска опрема, зголемување на сигурноста, намалување на прекините и продолжување на животниот век на централите.
Дополнителни 13,5 мегавати и 50 гигават-часови годишно
Според АД ЕСМ, третата фаза на ревитализацијата треба да донесе дополнителни 13,5 мегавати инсталиран капацитет и околу 50 GWh дополнително годишно производство на електрична енергија. Генералниот директор на компанијата, Лазо Узунчев, изјави дека компанијата очекува и најмалку пет милиони евра дополнителни годишни приходи како резултат на поголемото производство и услугите за балансирање на системот.
Тоа покажува една важна разлика меѓу двата сегмента на сегашната енергетска политика. Чебрен е големиот проект на иднината – скап, сложен и со долг период на изградба. Ревитализацијата на постојните централи, пак, е инвестиција во веќе изграден систем што може побрзо да донесе дополнителна моќност и поголема сигурност.
Хидроцентрали стари повеќе од половина век
Поголемиот дел од шесте електрани што ќе се модернизираат се изградени во 1950-тите и 1960-тите години.
Вруток почнал да се развива кон крајот на педесеттите, а потоа во системот влегле Равен и Врбен. Глобочица била пуштена во работа во 1965 година, Тиквеш во 1968, а Шпилје во 1969 година. Тоа значи дека дел од клучната македонска хидроенергетска инфраструктура денес е стара шест до седум децении. Ревитализацијата затоа не е само инвестиција во дополнително производство. Таа е и инвестиција во преживување на системот.
Без редовна модернизација на турбините, генераторите, трансформаторите, системите за управување и придружната инфраструктура, староста на постројките постепено би се претворила во поголеми трошоци, почести дефекти и намалена сигурност.
Македонија веќе има искуство со вакви зафати
Сегашниот проект не е прв обид за продолжување на животот на големите хидроелектрани.
АД ЕСМ наведува дека претходните две фази на ревитализација донеле зголемување на моќноста и производството, замена на старата опрема и продолжување на работниот век на централите. Во претходниот циклус вкупната инсталирана моќност била зголемена за повеќе од 18 MW, а годишното производство за околу 50 GWh. Новиот циклус практично треба да продолжи со истата логика: од старите објекти да се извлече поголема ефикасност и да се продолжи периодот во кој тие можат сигурно да работат.
Водата станува повредна во енергетскиот систем
Парадоксот на европската зелена транзиција е што колку повеќе се градат сончеви и ветерни електрани, толку поважни стануваат капацитетите што можат да го балансираат нивното променливо производство. Тука хидроенергијата повторно добива стратешко значење.
Македонија во последните години добива сè повеќе соларни капацитети. Но големо производство од фотоволтаици во сончевите часови создава нов проблем: што да се прави со струјата кога производството ја надминува моменталната побарувачка?
Еден од одговорите е складирањето. Батериските системи се едно решение. Пумпно-акумулационите хидроелектрани се друго.
Токму затоа потенцијалниот Чебрен треба да се анализира не само според количината електрична енергија што би ја произвел, туку и според вредноста што би ја имал за балансирање и складирање енергија во идниот систем.
Енергетска независност не значи целосна изолација
Во јавниот простор често се користи изразот „енергетска независност“, но тој не треба да се сфаќа како целосно отсуство на увоз или трговија со електрична енергија.
Современите европски електроенергетски системи се меѓусебно поврзани. Државите истовремено извезуваат и увезуваат струја во зависност од цената, производството, потрошувачката, хидрологијата и расположливоста на производните капацитети. Затоа вистинската стратешка цел е Македонија да има доволно домашни капацитети за да не биде прекумерно зависна од увоз во моменти кога струјата на регионалните берзи е најскапа.
Во тој контекст, модернизираните хидроелектрани и евентуалниот Чебрен имаат заедничка логика. Едните го зајакнуваат она што веќе постои. Другиот би требало да создаде нов голем столб на системот.
Но водата не е бесконечен ресурс
Секоја долгорочна стратегија базирана на хидроенергија мора да го земе предвид и климатскиот ризик. Хидроелектраните зависат од врнежите, снежните наноси, дотокот и управувањето со акумулациите. Подолгите сушни периоди можат сериозно да го намалат производството. Затоа големите хидроенергетски инвестиции треба да се разгледуваат заедно со климатските сценарија, идните потреби од вода за населението и земјоделството, како и со влијанието врз животната средина.
Особено кај проект со размери како Чебрен, енергетската добивка е само еден дел од равенката.
Од ветување кон градилиште – најтешкиот чекор допрва следува
Најавата дека државата ќе ја преземе улогата на инвеститор може да претставува најзначајна промена во концептот за Чебрен во последните години. Проектот ќе стане реалност само ако помине низ неколку клучни фази: да се затвори финансиската конструкција, да се дефинира конечниот технички модел, да се обезбедат потребните дозволи и еколошки процедури, да се спроведат тендерите и конечно да почнат градежните работи.
Мицкоски самиот нагласи дека станува збор за проект што ќе трае низ повеќе влади. Тоа можеби е и најреалистичниот опис на неговите размери. Чебрен не е проект за еден политички мандат. Тој, доколку навистина почне да се гради, би бил инфраструктурна инвестиција чија реализација и ефекти би се мереле во децении.
Старите централи и новиот Чебрен – една иста енергетска равенка
Македонија во моментов стои пред две различни, но меѓусебно поврзани задачи. Првата е да не дозволи постојниот хидроенергетски систем, изграден главно пред повеќе од половина век, постепено да ја губи сигурноста и производната способност. Втората е конечно да одговори на прашањето дали е подготвена да изгради нов голем хидроенергетски капацитет.
Инвестицијата од 46 милиони евра во Вруток, Врбен, Равен, Тиквеш, Шпилје и Глобочица е конкретен и финансиски дефиниран проект. Чебрен засега останува многу поголема амбиција, со сè уште незатворена финансиска конструкција и со најавен, а не гарантиран почеток на изградбата.
Но ако двата процеса навистина се спојат – ревитализација на старите капацитети и изградба на нов голем акумулациски систем – Македонија би влегла во најсериозниот циклус на инвестиции во хидроенергетиката во последните неколку децении.
Прашањето повеќе не е дали земјата има хидропотенцијал. Прашањето е дали овојпат ќе има доволно капитал, институционален капацитет, континуитет и време тој потенцијал конечно да се претвори во електрична енергија.
