Грција ѝ ги предаде на Бугарија останките што се идентификуваат како посмртни останки на цар Самоил, а за возврат доби 48 црковни и историски предмети. Додека Софија организира државен пречек и го вградува настанот во сопствениот историски наратив, останува отворено научното прашање: нема објавена ДНК-анализа што независно би ја потврдила идентификацијата на скелетот.
Посмртните останки што повеќе од половина век му се припишуваат на цар Самоил официјално беа предадени од Грција на Бугарија. Церемонијата се одржа во Музејот на византиската култура во Солун, во присуство на грчкиот премиер Киријакос Мицотакис и бугарскиот премиер Румен Радев.
Настанот е многу повеќе од археолошко или протоколарно прашање. Во него се вкрстуваат културната дипломатија, различните национални толкувања на средновековната историја и прашањето колку сигурно е утврдено дека коските навистина му припаѓаат на Самоил.
Историска размена по повеќедецениски преговори
Спогодбата меѓу Атина и Софија предвидува Грција да ѝ ги предаде на Бугарија останките идентификувани како Самоилови, заедно со друг антрополошки материјал пронајден во четири саркофази во базиликата „Свети Ахил“ во Мала Преспа. Бугарија, пак, враќа 48 историски и црковни предмети земени од Сер, Нигрита и околните манастири во 1917. година, за време на Првата светска војна.
Мицотакис оцени дека репатријацијата на реликвиите треба да ги претвори тешките моменти од минатото во „мостови“ за заедничка иднина и нагласи дека историските и верските предмети не треба да се третираат како воен плен. Грчката страна наведе дека преговорите околу размената имаат корени уште во 1970-тите години.
Останките потоа беа упатени кон Софија, каде бугарските власти организираа државна церемонија и нивно положување во посебен саркофаг во црквата „Света Софија“.
Од „нè делеше“ до „нè обединува“
Радев во Солун го претстави настанот како завршница на напори што траеле околу шест децении. Во неговата интерпретација Самоил, кој во минатото бил симбол на конфликти меѓу државите, денес треба да стане повод за нивно приближување.
Токму тука настанот добива и силна современа политичка димензија. Официјалната бугарска терминологија го определува Самоил како „бугарски цар“ и враќањето го претставува како негово враќање „во татковината“. Тоа е позиција на бугарската држава и доминантен наратив во бугарската историографија, но во македонскиот јавен простор Самоил има посебно место и поради фактот што политичкиот и црковниот центар на неговото владеење бил тесно поврзан со Охрид и поширокиот македонски простор.
Грчкото Министерство за култура во описот на локалитетите во Преспа исто така го определува Самоил како бугарски цар и наведува дека неговата држава имала административно седиште во Охрид.
Што точно било пронајдено во „Свети Ахил“?
Археолошките ископувања во базиликата „Свети Ахил“ на островот Мала Преспа ги водел грчкиот археолог Николаос Муцопулос во 1960-тите години. Во јужниот кораб биле откриени четири погребни места. Муцопулос сметал дека станува збор за погреби на високи личности, веројатно членови на династијата на Комитопулите, а еден од скелетите го идентификувал со цар Самоил. Еден од аргументите биле физичките карактеристики на скелетот, меѓу кои и стара повреда на левата рака, како и археолошкиот контекст на гробот. Во самата базилика биле пронајдени и вредни остатоци од златоткаена свила. Оттука со децении се развивала тезата дека станува збор за гробот на Самоил.
Но – нема ДНК-потврда
Токму на ова место се појавува најважната научна резерва.
Бугарскиот историчар Милко Палангурски изјави дека не била направена ДНК-анализа со која би се докажало дека останките несомнено му припаѓаат на Самоил. Според него, познато е дека Самоил и неговото семејство биле погребани во „Свети Ахил“, но генетска потврда на конкретниот скелет нема. Затоа е попрецизно новинарски да се употребува формулацијата „останки што му се припишуваат на цар Самоил“ или „останки идентификувани како Самоилови“, наместо идентификацијата да се претставува како апсолутно докажан биолошки факт.
Интересно е што официјалното грчко Министерство за култура употребува поцврста формулација и наведува дека останките се „идентификувани“ како негови. Сепак, официјалната административна идентификација не е исто што и генетска потврда.
Културна дипломатија или размена на историски симболи?
Самата размена има необична симетрија: Грција добива назад материјални предмети што ги смета за дел од сопственото црковно наследство, а Бугарија добива човечки останки со огромно историско и национално симболичко значење.
Во грчкото официјално толкување, договорот е пример за културна дипломатија и за враќање на културни добра таму каде што им припаѓаат. Бугарската држава, пак, го претставува трансферот како историско враќање на еден од нејзините средновековни владетели. Така, една археолошка збирка добива современа државна функција: станува инструмент за создавање историски континуитет.
Македонија – присутна во историјата, отсутна од договорот
Македонија не е страна во грчко-бугарскиот договор. Но тешко е Самоиловата тема да се одвои од македонскиот историски и културен простор.
Охрид бил клучен центар на неговата држава, Преспа е непосредно поврзана со неговото владеење и погребување, а Самоил има значајно место во македонската историска меморија.
Тоа, сепак, не ја менува правната природа на сегашниот договор: останките биле под грижа на грчката држава, а Атина и Софија биле страните што се договориле за нивното предавање.
Политичкиот спор започнува таму каде што историскиот материјал се претвора во аргумент за современи национални позиции.
„Заедничка историја“ и македонско-бугарскиот спор
Дел од бугарските медиумски коментари го поврзаа трансферот и со актуелниот спор меѓу Софија и Скопје, вклучувајќи ја работата на Заедничката комисија за историски и образовни прашања и уставното прашање поврзано со европскиот пат на Македонија. Таквите ставови се политички и медиумски интерпретации, а не дел од самиот грчко-бугарски протокол за размена. Токму затоа треба да се направи јасна разлика меѓу три работи: археолошкото прашање за потеклото на коските, историографската дебата за карактерот на Самоиловата држава и современите политички односи меѓу Македонија и Бугарија. Кога тие три нивоа се претопуваат во едно, историјата лесно станува продолжение на дневната политика.
По илјада години Самоил повторно е политички симбол
Пренесувањето на останките од Солун во Софија несомнено е историски настан за Грција и Бугарија и завршница на долгогодишни преговори. Но тоа не ја затвора историската дебата. Напротив, повторно ги отвора прашањата што Балканот ги носи со векови: кој има право врз историското наследство, дали еден средновековен владетел може еднозначно да се вклопи во денешните национални категории и каде завршува науката, а почнува политичката употреба на минатото.
Над сето тоа останува уште едно едноставно научно прашање: всушност, чии коски беа пренесени во Софија?
Засега археологијата нуди силна атрибуција. Но без ДНК или друга дополнителна современа идентификациска постапка, таа не е исто што и апсолутна биолошка потврда.
