Новата академска 2026/2027 година почна со пораки за знаење, критичка мисла и враќање во Македонија, но и со најави за реконструирани студентски домови, нови стипендии и модернизирани студиски програми. За околу 13.800 бруцоши сега почнува поважниот дел од приказната: дали ветените подобри услови ќе станат секојдневна реалност?
На првиот академски час секогаш има нешто повеќе од протокол. Има нови индекси, полни факултетски платоа, родители што фотографираат, професори што се потсетуваат на сопствените студентски денови и бруцоши пред кои се отвора период што за многумина ќе биде пресуден за нивниот иден професионален и животен пат.
На 1. октомври 2026 година, со почетокот на академската 2026/2027 година, околу 13.800 млади луѓе првпат влегоа во високото образование во Македонија. Вкупно, на додипломски студии се наведуваат околу 53.500 студенти, од кои 46.925 редовни и околу 6.600 вонредни.
Но годинашниот почеток на академската година доби и поширока општествена порака. Од повеќе универзитетски центри се слушаа зборовите: учете, прашувајте, бидете критични, стекнувајте искуства, патувајте – но вратете се дома. Токму последниот дел од таа порака отвора многу поголемо прашање од еден свечен академски час.
Што треба да им понуди Македонија на младите за тие навистина да сакаат да се вратат?
13.800 бруцоши пред првиот голем избор
За новите студенти факултетот е почеток на образование, но истовремено и почеток на период во кој ќе носат одлуки што далеку го надминуваат изборот на испити и предмети. Дел од нив ќе продолжат на магистерски студии. Дел ќе бараат работа веднаш по дипломирањето. Некои ќе заминат на студентски размени, други ќе останат подолго во странство, а трети уште во текот на студирањето ќе се соочат со прашањето дали професионалната иднина што ја посакуваат можат да ја изградат дома.
Само на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ годинава биле понудени 8.851 место за бруцоши на 23 факултети. На УКИМ во моментов студираат над 26.000 студенти, од кои повеќе од 23.400 се на додипломски студии. Универзитетот нуди 242 студиски програми на прв, 313 на втор и 99 на трет циклус.
Бројките покажуваат голем образовен систем. Прашањето е каква перспектива произведува тој систем.
„Бидете љубопитни“ – пораката од УКИМ
Министерката за образование и наука Весна Јаневска на првиот академски час на УКИМ ги повика студентите да бидат љубопитни и храбри во потрагата по нови знаења. Универзитетот, според нејзината порака, треба да биде место на кое студентот не само што слуша предавања, туку учи, поставува прашања и истражува.
Таа ги повика младите да ги користат можностите што им се нудат преку истражувачки проекти, меѓународни размени и други форми на академско усовршување, оценувајќи ги студентите како идни професионалци, иноватори и лидери. Тоа е важна промена во самото разбирање на студентската улога. Современото високо образование одамна не може да се сведе на предавање, скрипта, испит и диплома. Од студентот денес се очекува да анализира, да проверува извори, да решава проблеми, да работи во тим, да користи нови технологии и да се приспособува на професии што постојано се менуваат.
Сиљановска-Давкова: Не само знаење, туку критичка мисла
Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во своето обраќање пред студентите на УКИМ особено ја нагласи критичката мисла. Нејзината порака беше студентите да не бидат пасивни набљудувачи на академскиот и општествениот живот, туку активно да ги бараат своите права и да учествуваат во промените во универзитетската средина.
Во време кога студентите имаат пристап до речиси неограничено количество информации, способноста да се разликува информација од знаење станува една од главните академски вештини.
Сиљановска-Давкова се осврна и на вештачката интелигенција, нагласувајќи дека технолошките алатки не треба да ја заменат човечката способност за размислување.
Тоа прашање веќе станува централно за универзитетите во целиот свет. Студентите сè почесто имаат пристап до системи што можат да генерираат текстови, анализи, код, преводи и истражувачки насоки. Предизвикот затоа повеќе не е само како да се дојде до информацијата, туку како да се процени нејзината точност, како да се постави вистинското прашање и како да се создаде сопствен аргумент.
„Одете, учете – но вратете се дома“
Премиерот Христијан Мицкоски на првиот академски час на Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип ја отвори друга голема тема – заминувањето на младите. Неговата порака беше студентите да ги користат можностите за образование, патување и усовршување во странство, но стекнатото знаење и искуство подоцна да ги вратат во Македонија.
Тој зборуваше и за сликата на животот во странство што се создава на социјалните мрежи, посочувајќи дека интернет-претставата не ја прикажува секогаш целата реалност на секојдневието.
Во суштина, станува збор за дилема со која веќе се соочуваат генерации млади луѓе: дали професионалното усовршување во странство мора да значи и трајно иселување?
За државата, пак, прашањето е уште потешко: како „вратете се дома“ да стане економски и професионално одржлива можност, а не само патриотска порака?
Враќањето не може да биде само емоционален повик
Млад човек што дипломира во Скопје, Битола, Штип, Тетово или Охрид и добива можност да продолжи образование или кариера во Берлин, Виена, Љубљана, Амстердам или некој друг европски центар не одлучува само врз основа на чувството на припадност.
Во равенката влегуваат многу конкретни прашања:
Каде има подобра можност за прво вработување? Колкава е платата? Може ли млад човек да обезбеди стан? Има ли простор за професионално напредување? Колку институциите го вреднуваат знаењето? Колку се достапни истражувачките фондови? Постои ли јасна врска меѓу универзитетот и стопанството?
Затоа политиката на враќање на младите е многу поширока од образовната политика. Таа ги опфаќа пазарот на труд, станбената политика, платите, истражувањето, иновациите, јавните институции и вкупното чувство дека трудот и способноста можат да донесат напредување.
Што конкретно беше најавено за студентите?
Освен свечените пораки, почетокот на академската година донесе и неколку конкретни најави. Министерката Јаневска соопшти дека во Скопје веќе се реконструирани два студентски дома, а по пуштањето во употреба на реконструираниот „Стив Наумов“ се очекува отворање и на студентскиот дом „Кузман Јосифовски-Питу“. Потоа треба да продолжи обновувањето на останатите студентски домови низ државата. Само реконструираниот „Стив Наумов“ треба да обезбеди современи услови за околу 1.150 студенти.
Тоа е особено важно бидејќи студентскиот стандард не е споредна тема. За студент што доаѓа од друг град, цената и квалитетот на сместувањето можат директно да определат дали студирањето воопшто е финансиски издржливо.
Нови категории стипендии
Министерството најави и нов конкурс за студентски стипендии. Според изјавата на министерката, треба да бидат воведени и нови категории, меѓу кои поддршка за студенти со ретки болести и студенти со посебни образовни потреби. Во исто време, МОН наведува дека со студентските организации разговара и за други барања поврзани со подобрувањето на студентскиот стандард.
На 30. септември Јаневска изјави дека две иницијативи за дополнително подобрување на студентскиот стандард сè уште се анализираат и дека конечните решенија ќе зависат и од буџетските можности. Тоа значи дека дел од најавените промени се конкретизирани, додека за други сè уште нема конечен модел.
Студиските програми треба да го следат пазарот на труд
Другата значајна најава е поврзана со самите студиски програми. Според Министерството за образование и наука, извршена е евалуација на дел од постојните програми и се акредитирани повеќе нови, со цел високото образование повеќе да се усогласи со европските стандарди и со потребите на пазарот на труд. Ова може да биде една од клучните точки за иднината на високото образование. Дипломата има вредност ако знаењето стекнато зад неа е применливо.
Доколку факултетите произведуваат кадри во области во кои речиси нема побарувачка, а стопанството истовремено бара професии за кои нема доволно квалификувани луѓе, тогаш се создава структурен проблем што не може да се реши само со дополнителни уписни рокови.
Потребен е постојан дијалог меѓу универзитетите, компаниите, истражувачките институции и државата.
Универзитетот не смее да биде фабрика за дипломи
Пораките за критичка мисла, љубопитност и истражување допираат и до едно подлабоко прашање: што треба да биде универзитетот во XXI век?
Ако неговата главна функција стане само издавањето дипломи, тогаш тој ја губи својата најважна улога. Универзитетот треба да биде место каде што се создава знаење, каде што аргументот има поголема тежина од авторитетот, каде што студентот може да постави непријатно прашање и каде што професорот не се плаши од студент што знае повеќе.
Токму затоа повикот студентите да бидат критични не смее да остане само свечена реченица од говорница. Критичен студент значи и студент што ќе бара отчетност од професорите, факултетот, ректорот, Министерството и политичарите.
Професорите исто така добија порака
Премиерот Мицкоски во Штип им се обрати и на професорите, посочувајќи дека пренесувањето знаење е чест, но истовремено и голема одговорност. Тоа е важен дел од равенката. Од студентот може да се бара љубопитност, но неа мора да има кој да ја поттикне. Може да се бара критичко размислување, но за него мора да постои академска средина во која несогласувањето не се казнува. Може да се бара истражување, но за него се потребни лаборатории, библиотеки, пристап до научни бази, опрема и финансии. И може да се бара извонредност, но само ако и системот е подготвен да постави високи стандарди за себе.
Најтешкото ветување: да има причина да се остане
Од сите пораки изговорени на првиот академски ден, можеби најтешката за исполнување е онаа за враќањето дома. Не затоа што младите не ја чувствуваат Македонија како свој дом, туку затоа што модерните генерации живеат во отворен европски и глобален простор во кој можат да споредуваат плати, универзитети, услови за работа, институции и квалитет на живот речиси во реално време. Затоа државата не се натпреварува само со сопственото минато.
Таа се натпреварува со можностите што младите ги гледаат надвор од нејзините граници. Ако сака да ги врати, мора да понуди повеќе од повик. Треба да понуди перспектива.
Од свечен говор до мерлив резултат
Почетокот на академската година е момент на оптимизам. Но вистинската оценка за образовната политика нема да се даде на 1 октомври. Ќе се даде по неколку години.
Колку од овие 13.800 бруцоши ќе дипломираат? Колку ќе најдат работа во професијата? Колку ќе продолжат на постдипломски студии? Колку ќе заминат? Колку од оние што заминале ќе се вратат? Колку ќе создадат компании, истражувачки проекти, културни дела или нови технологии во Македонија?
Токму тие показатели ќе покажат дали денешните пораки имале практична содржина.
Бидете љубопитни – но поставувајте и тешки прашања
На новите студенти им беше кажано да бидат љубопитни. Тоа можеби е и најдобрата порака со која може да започне едно образование. Но љубопитноста подразбира и поставување тешки прашања.
Зошто го учам ова? Каде ќе го применам? Какво општество сакам да создадам? И зошто еден ден би останал или би се вратил овде?
Државата, пак, има свое прашање на кое треба да одговори. Ако на младите им вели „учете, патувајте, стекнете знаење и вратете се дома“, тогаш мора да создаде земја во која враќањето нема да биде жртва, туку реална професионална и животна опција.
За околу 13.800 нови бруцоши академската 2026/2027 година штотуку започна. За институциите испитот веќе трае.
