Додека Израел бара екстрадиција на осомничениот копилот, истрагата треба да утврди дали драмата на летот FZ1073 била индивидуален напад или однапред планиран терористички чин.
Она што требало да биде уште еден редовен лет меѓу Дубаи и Тел Авив за само неколку десетици секунди се претворило во борба за опстанок на стотици метри над земјата.
Во пилотската кабина на летот FZ1073 на „Флајдубаи“ избувнал насилен инцидент во кој капетанот Смит Мачар бил тешко повреден, авионот нагло почнал да губи височина, а патниците во кабината во првите мигови практично не знаеле што се случува зад заклучената врата.
Според досега објавените информации, авионот изгубил околу 4.300 метри височина за помалку од 30 секунди, пред луѓе кои притрчале кон пилотската кабина и пилоти кои патувале како патници да успеат повторно да воспостават контрола.
Преживеаните подоцна ќе раскажуваат за силно тресење, нагло пропаѓање и чувство дека авионот оди директно кон земјата.
Но токму во тие секунди започнала необична спасувачка акција во која, покрај професионални пилоти, учествувале и луѓе од кои никој не очекувал дека еден ден ќе мора да спасуваат патнички авион: водоводџија и стоматолог.
Напад зад затворената врата на пилотската кабина
Според израелските власти и сведочења на патници, еден од пилотите го нападнал капетанот Мачар со остар предмет. Во исто време авионот почнал неконтролирано и нагло да се спушта.
„Флајдубаи“ потврди дека се случил сериозен безбедносен инцидент, но предупреди дека околностите и мотивот за нападот сè уште не се целосно утврдени. Израелските власти, пак, истражуваат дали станувало збор за обид авионот намерно да биде урнат.
Израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изјави дека осомничениот копилот, според првичните информации со кои располага Израел, изгледа се обидувал да го урне авионот. Сепак, тоа засега е став на израелските власти, а не конечен резултат на истрагата.
Мотивот, евентуалната радикализација и можноста осомничениот да имал соучесници или контакти со некоја организација допрва треба да бидат утврдени.
Ранетиот капетан ја направил можеби најважната работа – ја отворил вратата
Во целата драма еден момент се издвојува како пресуден. И покрај тешките повреди и големата загуба на крв, капетанот Смит Мачар успеал да ја отклучи вратата од пилотската кабина. Токму тоа им овозможило на патници и на други членови на екипажот да влезат внатре. Според сведоштвата објавени по инцидентот, Мачар во тој момент веќе бил сериозно повреден, но сепак успеал да го направи потегот што им отворил пат на спасувачите кон кабината.
Подоцна индиските власти соопштија дека бил опериран во Саудиска Арабија и дека се наоѓа во стабилна состојба.
Водоводџијата што ги зграпчил командите
Еден од патниците кои притрчале кон пилотската кабина бил Израелецот Јанив Хајоун, по професија водоводџија. Според неговото сведоштво, додека други луѓе се бореле со осомничениот, тој се обидел да помогне во контролирањето на авионот. Хајоун подоцна раскажал дека ги зграпчил командите и се обидел да го извлече леталото од опасното пропаѓање, потпирајќи се повеќе на инстинкт и на она што претходно го видел на телевизија отколку на какво било професионално пилотско знаење.
Во нормални околности таква постапка би звучела незамисливо. Но околностите на летот FZ1073 биле сè само не нормални. Секоја секунда била важна. Стоматологот што се обидувал да го спаси капетанот Во пилотската кабина влегол и стоматологот д-р Шота Мусаев. Тој подоцна раскажа дека капетанот бил покриен со крв и со сериозни повреди. Мусаев се обидел да му помогне на ранетиот пилот и во исто време учествувал во совладувањето на напаѓачот. Осомничениот бил врзан со импровизирани средства, меѓу кои кабли и пластични врски, за да не може повторно да нападне.
Во еден од најнеобичните моменти на целата приказна, еден водоводџија практично помагал авионот да се врати под контрола, додека стоматолог се обидувал да го одржи во живот тешко повредениот капетан.
Случајност што можеби спасила стотици животи: во авионот имало и други пилоти
Веројатно најважната случајност на летот била тоа што меѓу патниците имало и професионални пилоти кои во тој момент не биле на должност. Откако напаѓачот бил совладан, тие влегле во кабината и ја презеле контролата врз леталото. Патници подоцна изјавиле дека еден од нив бил британски пилот, додека во други извештаи се наведуваат различни националности на пилотите што патувале како резервен или позиционирачки екипаж.
Она што е неспорно е дека присуството на дополнителни обучени пилоти било исклучително важно за стабилизирање на авионот и неговото безбедно спуштање. Авионот потоа бил пренасочен кон Табук во Саудиска Арабија, каде што извршил итно слетување. Патниците подоцна со друг авион биле префрлени во Израел.
Авионот носел траги од драматичното спуштање
Последиците од наглото пропаѓање не биле видливи само кај патниците и екипажот. На фотографиите направени по слетувањето биле забележани и оштетувања на авионот. Дел од кормилото на вертикалниот стабилизатор недостасувал, што може да биде последица од исклучително агресивни маневри при голема брзина.
Воздухопловни експерти цитирани од медиумите оцениле дека преостанатата височина била еден од клучните фактори што им овозможиле на пилотите повторно да воспостават контрола над леталото. Од околу 34.000 стапки, авионот за кратко време изгубил огромен дел од височината. Во тие секунди разликата меѓу спасувањето и катастрофата била драматично мала.
Со што бил нападнат капетанот?
Едно од клучните прашања за истрагата е со какво оружје бил нападнат Мачар. Првичните информации зборуваа за нож или џебен нож. Подоцнежните извештаи отворија друга можност – дека можеби била употребена секира за итни случаи која веќе се наоѓала во пилотската кабина.
Ако се потврди второто сценарио, тоа би го променило и прашањето за безбедносните пропусти: наместо како оружјето било внесено низ аеродромските контроли, истрагата би требало да утврди како средство наменето за итни ситуации било употребено против член на екипажот. Во овој момент нема конечна официјална потврда кој предмет бил употребен.
Кој е осомничениот копилот?
Израелски извори наведуваат дека осомничениот е државјанин на Оман. Според објавените информации, ниту саудиските власти ниту „Флајдубаи“ првично јавно не ја потврдиле неговата националност. Во дел од израелските медиуми се појавија и сведоштва од негови наводни колеги кои го опишуваат како религиозно радикализиран. Таквите тврдења во оваа фаза мора да се третираат со претпазливост: тие не претставуваат официјален доказ за мотивот на нападот.
Истрагата треба да утврди дали тој дејствувал самостојно, дали нападот бил планиран однапред и дали постојат какви било врски со поширока мрежа или организација.
Како копилот од Оман се нашол токму на летот за Тел Авив?
Прашањето за распоредувањето на осомничениот на летот FZ1073 е уште една од големите непознаници. Израелската министерка за транспорт Мири Регев изјави дека распоредувањето државјанин на Оман на лет кон Израел можеби било спротивно на воздухопловните безбедносни аранжмани меѓу Израел и Обединетите Арапски Емирати. Тоа е израелско тврдење кое ќе мора дополнително да се провери во рамките на истрагата.
Особено важно ќе биде да се утврди дали осомничениот случајно бил распореден на летот или самиот побарал да лета на линијата кон Тел Авив. Засега нема конечен јавен одговор.
Израел ги заострува проверките на пилотите
Инцидентот веќе произведе и непосредни безбедносни последици. Израелските власти најавија зајакнати проверки на идентитетот и безбедносната историја на пилотите што летаат кон Израел, вклучително и екипажи на странски авиокомпании. Одлуката покажува дека случајот се разгледува не само како изолиран криминален инцидент, туку и како можен системски пропуст во безбедносните процедури.
Ако пилот – лице кое по дефиниција има директен пристап до управувањето со авионот – претставува закана, класичните аеродромски проверки на патници и багаж веќе не се доволни. Тогаш безбедноста почнува многу порано: во процесите на вработување, психолошките и безбедносните проверки, распоредувањето на екипажите и размената на информации меѓу државите.
Израел бара екстрадиција – но патот до судењето е сложен
Израелскиот министер за национална безбедност Итамар Бен-Гвир побара осомничениот да биде екстрадиран во Израел и таму да му се суди. Правната ситуација е далеку од едноставна.
Авионот слета во Саудиска Арабија, каде осомничениот е приведен. Саудиска Арабија нема дипломатски односи со Израел. Истото важи и за Оман, ако навистина се потврди дека осомничениот е омански државјанин. Израел и Обединетите Арапски Емирати имаат дипломатски односи, но според објавените информации немаат билатерален договор за екстрадиција што автоматски би го решил случајот.
Тоа значи дека покрај кривичната истрага, случајот може да прерасне и во сложено прашање на меѓународно право и дипломатски преговори.
Кој има јурисдикција?
Прашањето не е само каде се наоѓа осомничениот. Летот бил на авиокомпанија од Обединетите Арапски Емирати, полетал од Дубаи, дестинацијата била Израел, инцидентот се случил во меѓународен воздухопловен контекст, а авионот слетал во Саудиска Арабија. Капетанот е индиски државјанин, додека најголем дел од патниците биле Израелци.
Секоја од овие околности создава основа за различни правни интереси. Токму затоа одлуката каде евентуално ќе му се суди на осомничениот може да биде речиси исто толку сложена колку и самата истрага.
Терористички напад или индивидуален чин?
Ова останува најважното прашање. Израелските власти го истражуваат инцидентот како можен терористички напад и наведуваат дека се испитува дали копилотот бил радикализиран. Сепак, авиокомпанијата јавно предупреди дека мотивот сè уште не е утврден. Во оваа фаза не е познато дали осомничениот дејствувал сам, дали имал однапред разработен план, дали намерно го избрал токму летот кон Израел или дали зад него стоела некаква организација.
Затоа, додека истрагата не понуди цврсти докази најпрецизно е случајот да се опишува како напад во пилотската кабина и можен обид за намерно уривање на авионот, при што евентуалниот терористички мотив допрва се утврдува.
Херојството во момент кога немало време за размислување
Во воздухопловството многу несреќи се решаваат со процедури, чек-листи и долгогодишна обука. Летот FZ1073 покажува нешто друго.
Кога во пилотската кабина избувнал нападот, повеќето луѓе во авионот немале ниту информации, ниту време да размислуваат. Некој морал веднаш да реагира. Тешко ранет пилот ја отворил вратата. Патници притрчале кон кабината. Водоводџија ги зграпчил командите. Стоматолог се обидувал да го одржи капетанот во живот. Пилоти кои случајно патувале како патници ја презеле контролата над авионот.
Тоа е необичната низа околности што, според сведоштвата и достапните податоци, ја претворила потенцијалната воздушна катастрофа во успешно принудно слетување.
Дури откако авионот бил на земја започнал вториот дел од драмата – истрагата за тоа зошто воопшто се случило сето ова. А од одговорот на тоа прашање може да зависи не само судбината на осомничениот, туку и идните безбедносни правила за илјадници меѓународни летови.
