Кога стотици млади чекаат писател наместо инфлуенсер, книжевноста покажува дека сè уште може да биде настан: 12. BookStar во Скопје почна со Елој Морено, „Невидлив“, разговор за булингот, слободата и дилемата дали вештачката интелигенција може еден ден да му стане конкурент на авторот.
Понекогаш на книжевноста не ѝ е потребна уште една расправа дали младите читаат. Потребна ѝ е само една сала полна со млади читатели.
Отворањето на дванаесеттото издание на Фестивалот на европската литература BookStar 2026 во Скопје го покажа токму тоа. Ученици од повеќе скопски училишта го дочекаа шпанскиот писател Елој Морено, авторот на „Невидлив“ и „Мрежи“, со внимание што повеќе потсетуваше на средба со музичка ѕвезда, отколку на вообичаена книжевна промоција.
Не зборува толку бројката од 350 млади читатели, колку што зборува преполнетиот простор, сопствените примероци од книгите во рацете на учениците, многубројните прашања и долги редици за потпис. Тука се поставува поважно прашање:
Зошто еден писател успева да допре до генерација за која постојано слушаме дека повеќе гледа отколку што чита?
И, уште пошироко: ако годинешното мото на BookStar прашува „Чуму слобода?“, можеби вреди да го поставиме и дополнителното прашање:
Чуму литература – во време на алгоритми, кратки видеа, вештачка интелигенција и постојана борба за внимание?
Одговорот, барем по првиот ден на фестивалот, можеби гласи: затоа што книгата сè уште може да го именува она што младиот човек го чувствува, а не знае како да го изговори.
Елој Морено – писател кој стигна таму каде што книгата најтешко стигнува
Елој Морено не ја гради својата популарност врз идејата дека книжевноста мора да биде тешка за да биде вредна. Напротив. Неговата проза се движи низ теми што се непосредно препознатливи: осаменост, страв, прифаќање, семејство, врсничко насилство, социјални мрежи, желба да се биде забележан и истовремено страв да не се биде повреден. Неговата читателска публика не завршува со една генерација.
Морено е роден во Кастељон во 1976. година. Студирал информатика и работел како информатичар, а првиот роман „Зеленото пенкало“ во 2010. година го објавил самостојно. Подоцна книгата достигнала повеќе од 250.000 продадени примероци. „Невидлив“ од 2018. година му донесе широка меѓународна публика. Преведен е на повеќе од 15 јазици и е адаптиран во серија за Disney+. Неговите книги во целина се преведени на повеќе од 25 јазици и се објавени во над 30 земји.
Тоа е биографија на современ книжевен успех.
Бројките не објаснуваат сè. Многу поважно е зошто млад читател се препознава во книгата.
„Невидлив“ – кога невидливоста не е супермоќ, туку повик за помош
Насловот „Невидлив“ може да звучи како почеток на фантастична приказна. Кај Морено невидливоста е нешто многу поболно. Главниот лик сака да стане невидлив за да избега од насилството на своите врсници. Но неговата невидливост постепено станува метафора не само за жртвата, туку и за сите луѓе околу неа што гледаат што се случува, а молчат. Таа димензија ја прави книгата особено важна за младите.
Во неа насилството не постои само меѓу насилникот и жртвата. Постои и трет круг – набљудувачите. Оние што знаат. Оние што гледаат. Оние што можат нешто да кажат, но избираат тишина.
Официјалната фестивалска презентација на книгата токму невидливоста ја опишува и како метафора за оние кои се сведоци на насилство, но не интервенираат. На средбата со учениците во Скопје разговорот затоа природно излезе од рамките на книжевната анализа.
Се зборуваше за булингот, социјалните мрежи, прифаќањето, желбата за докажување и притисоците на дигиталното секојдневие, а Морено упати јасна порака дека за врсничкото насилство не треба да се молчи. Тука книгата престанува да биде само лектира. Станува можност за разговор. А понекогаш токму разговорот што почнува преку измислен лик му овозможува на вистинскиот млад човек полесно да проговори за себе.
350 млади читатели – мала бројка или голема културна вест?
Во културата сме навикнати да ги броиме продадените билети, тиражите, прегледите и посетителите. Бројката од 350 млади читатели на книжевна средба вреди да се прочита поинаку. Не како статистика, туку како сигнал.
Со години се повторува речиси готовата дијагноза дека младите „не читаат“. Веројатно поточно би било да кажеме дека младите не читаат сè што возрасните очекуваат да читаат и не читаат секогаш на начинот на кој претходните генерации читале. Кога книгата ќе допре до прашање што е нивно, ситуацијата може радикално да се промени.
Тоа го покажуваат „Невидлив“ и „Мрежи“.
Втората книга е поставена во истиот книжевен универзум и се занимава токму со влијанието на социјалните мрежи. Младиот читател таму не влегува во музеј на туѓи искуства. Се среќава со сопствениот свет. Со лајковите. Со споредувањето. Со потребата да се биде виден. Со стравот од исклучување Со виртуелната популарност. Со прашањето дали вредиме помалку ако другите не го потврдат тоа со срце, коментар или следење.
Затоа и насловот на средбата со Морено – „Колку лајкови се потребни за среќа?“ – функционираше како многу повеќе од привлечна фестивалска формула.
Тоа е прашање на една генерација.
Парадоксот на современоста: сите сме видливи, а некој повторно останува „невидлив“
Никогаш порано човекот немал толку многу алатки за да се покаже пред другите. Фотографија. Видео. Профил. Сторија. Статус. Коментар.
Меѓутоа, технолошката видливост не е исто што и човечката забележаност. Можно е некој да биде присутен на пет социјални мрежи и сепак да биде осамен. Можно е стотици луѓе да го гледаат неговиот профил, а никој навистина да не забележи дека му е потребна помош. Токму затоа „Невидлив“ може да се чита и како книга за еден од големите парадокси на нашето време: стануваме сè повидливи како слики, а понекогаш сè поневидливи како луѓе.
Тоа е точката во која книжевноста може да направи нешто што алгоритмот тешко го прави. Да нè задржи во туѓата перспектива подолго од неколку секунди.
Морено сакал да биде рок-ѕвезда – во Скопје речиси и стана
На вечерниот разговор „Малиот принц на шпанската литература“, кој го водеше Весна Мојсова-Чепишевска, Морено зборуваше за своите книги „Невидлив“, „Мрежи“ и „Земја“, како и за македонското издание на „Новото патување на Малиот принц“.
Во еден од посимпатичните детали од средбата, писателот откри дека како дете не сонувал за книжевна кариера. Сакал да биде рок-ѕвезда.
Иронијата е убава: токму книжевноста му го донесе пречекот што некогаш можеби го замислувал за музичка сцена.
По средбата се формираа долги редици читатели што сакаа потпис и краток разговор со авторот.
Вистинската вест не е дека еден писател бил третиран како ѕвезда. Поважното е дека книгата создаде ѕвезда. Во култура во која вниманието најчесто го добива оној што најгласно се појавува на екраните, тоа не е мала работа.
„Чуму слобода?“ – прашање наместо готов одговор
BookStar 2026 се одржува од 28. до 30. септември во Скопје, а неговото дванаесетто издание е поставено под мотото „Чуму слободата?“ / „FREE AT LeAST?“.
Програмата ги поврзува слободата, личната и колективната меморија, историјата, книжевноста, технологијата и вештачката интелигенција. Изборот на прашална форма е важен. Фестивалот не вели: „Ова е слободата“. Прашува: „Чуму?“ А книжевноста најчесто е најсилна токму кога не нуди инструкции, туку отвора простор во кој едноставниот одговор станува невозможен.
Слободата на еден човек може да изгледа сосема поинаку од слободата на друг.
Писателката Оливера Ќорвезироска токму на оваа множина на слободата го насочи своето обраќање на отворањето, развивајќи ја идејата дека не постои само една универзална, еднозначна слобода, туку онолку нејзини човечки искуства колку што има луѓе. Жарко Кујунџиски, пак, ја поврза слободата со способноста не само да кажеме „јас“, туку и да го слушнеме другиот. Во неговото толкување книжевноста токму тука го создава мостот – му овозможува на читателот да види свет што не е негов и човек што инаку можеби никогаш не би го забележал. А тоа е можеби една од најточните одбрани на литературата денес.
Слободата на писателот не е само да напише – туку да праша
Во суштината на книжевното создавање секогаш постоела една непослушност. Писателот не мора да го прифати светот таков каков што му е понуден. Може да го разгради. Да го преуреди. Да го исмее. Да го прераскаже од позицијата на заборавениот. Да му даде збор на човек што во реалноста нема микрофон. Да ја врати историјата од перспективата на оној што исчезнал од официјалните записи. Да измисли свет за подобро да го покаже вистинскиот.
Затоа слободата на книжевноста не е само право на авторот да објавува без цензура. Тоа е и слобода да се постави непријатното прашање. Затоа годинашната тема на BookStar природно се разгранува од врсничкото насилство и социјалните мрежи, преку историските трауми и личната меморија, до најсовременото прашање:
Што ќе стане со авторството во времето на вештачката интелигенција?
Од робот до четбот: може ли AI да го замени писателот?
Веднаш по средбата со Морено фестивалската програма продолжи со дискусијата „Од робот до четбот: Дискусија за ерата која доаѓа“. Под модераторство на Фросина Пармаковска разговараа Ненад Јолдески, Валентин Нешовски, Соња Станковска и Александар Русјаков. Меѓу поставените прашања беа дали вештачката интелигенција може да ги замени писателите, колку авторите веќе ја користат и дали автоматизацијата може да го промени патот до публика и пазарен успех.
Тоа веќе не е научнофантастична тема. AI може да составува реченици. Може да сумира. Да предложи структура. Да имитира жанровски образец. Да помогне во истражување, редактура и обработка на големо количество текст. Но токму литературата го поставува потешкото прашање:
Дали создавањето е само производство на добро подредени зборови?
Ако е така, технологијата несомнено станува сè посилен конкурент. Но ако книжевноста е и проживеано искуство, етичка позиција, ризик, лична меморија, неповторлива перспектива и способност човекот да му го пренесе на друг човек она што го почувствувал – тогаш прашањето е многу посложено.
AI може да создаде текст – но кој го живеел животот зад него?
Дискусијата за AI и книжевноста лесно може да западне во две крајности. Првата е паника: машината ќе го уништи писателот. Втората е технолошки триумфализам: авторот повеќе не е потребен. Веројатно реалноста ќе биде посложена од двете. Вештачката интелигенција веќе станува алатка во креативните индустрии. Но како што фотографијата не го уништи сликарството, филмот не го уништи романот, а телевизијата не ја укина книгата, новата технологија може да го промени творештвото без нужно да ја укине човечката потреба од него. Напротив, во свет преполн со автоматски создадена содржина, автентичниот човечки глас можеби ќе стане уште повреден.
Тогаш главното прашање нема да биде само: „Кој го напиша овој текст?“, туку: „Кој стои зад него?“, „Од какво искуство произлегува?“, „Што ризикува авторот кажувајќи го ова?“.
Можеби најважното:
„Зошто требало токму оваа приказна да биде раскажана?“
Странски автори: Европа во книжевна минијатура
BookStar и годинава не останува фестивал на едно звучно гостување. Во Скопје пристигнуваат автори од повеќе европски книжевни средини: Елој Морено од Шпанија, Јап Робен од Холандија, Лилјана Коробка од Молдавија/Романија, Мартина Видаиќ од Хрватска, Гузел Јахина, како и Саша Бронвасер од Холандија. Претходно во рамките на годинашната фестивалска приказна гостуваше и Леа Ипи, добитничка на наградата BookStar за 2026. година.
Таквиот избор создава повеќе од листа на гости. Создава можност различни европски искуства да се најдат во иста книжевна реченица. Историја. Траума. Семејство. Миграција. Загуба. Детство. Слобода. Дигитален живот. Сеќавање. Токму во нивните различности може да се препознае и заедничкиот европски простор – не како административна карта, туку како мрежа од човечки приказни.
Македонските автори не се придружна програма
Особено значајно е што фестивалот не функционира како еднонасочен увоз на „големи европски имиња“. Во програмата се вклучени повеќе од 30 македонски учесници, меѓу кои Влада Урошевиќ, Снежана Стојчевска, Александар Русјаков, Лилјана Пандева, Оливера Ќорвезироска, Петар Андоновски, Иван Шопов, Фросина Пармаковска и други. На книжевното читање „Чуму слободата?“ со Морено, Робен, Видаиќ, Коробка и Бронвасер настапуваат и Соња Станковска, Лилјана Пандева, Томислав Османли, Ивана Трајаноска и Иван Шопов.
Тоа е важна програмска одлука.
Еден меѓународен фестивал има најголема смисла кога домашниот писател не е публика на странскиот автор, туку негов соговорник. Само тогаш културната размена е вистинска.
Историјата, траумата и невидливите животи
Вториот фестивалски ден дополнително го проширува значењето на слободата. Разговорот „Како (да) се раскажува историјата? Лична меморија, историска траума и книжевност“ ги поврзува Саша Бронвасер и Лилјана Коробка, додека „Мапа на тишината: загубата, сеќавањето и невидливите животи“ ги носи во дијалог Мартина Видаиќ и Јап Робен. Тука фестивалската тема добива друга димензија. Не е доволно човек да биде слободен да зборува. Прашањето е и кој има можност неговата приказна да биде слушната.
Историјата никогаш не е составена само од големите датуми. Постојат семејни тишини. Премолчени трауми. Лични сеќавања. Животи што не стигнале во учебник. Литературата токму нив може повторно да ги направи видливи. И повторно, како кај Морено, се враќаме на истиот збор: невидливи.
Од „Малиот принц“ до Марџан Сатрапи и Гузел Јахина
Последниот ден на фестивалот дополнително го шири жанровскиот и тематскиот простор. Во Europe House Skopje е предвиден настанот „Марџан Сатрапи со адреса во Скопје: Обид за мал омаж“, а вечерната програма носи средба со Гузел Јахина, авторката на „Зулејха ги отвора очите“, „Децата на Волга“ и „Возот до Самарканд“.
Финалето, пак, носи намерно провокативна дилема: Може ли бестселерот да биде голема литература? BookStar завршува со дебатниот Fight Club „Бестселерот (не) може да биде голема литература“. Од една страна се Зоран Спасов-Ѕоф, Јован Илиески и Сузана Камберова, а од друга Петар Андоновски, Дијана Петрова и Снежана Стојчевска. На некој начин, присуството на Елој Морено го прави ова прашање уште поинтересно.
Што ја одредува вредноста на една книга? Бројот на читатели? Книжевната критика? Наградите? Стилот? Длабочината? Трајноста? Или способноста една книга да направи нешто во животот на читателот?
Не мора да постои едноставен одговор. И токму затоа прашањето е добро.
Чуму литература?
По сите фестивалски разговори – за слободата, булингот, алгоритмите, AI, историјата, траумата и бестселерите – останува прашањето од почетокот:
Чуму литература?
Можеби затоа што човекот никогаш не живее само од факти. Ни требаат и приказни за фактите да добијат човечки облик. Ни треба некој што ќе нè внесе во туѓ живот доволно долго за туѓата болка повеќе да не ни биде апстракција. Ни требаат ликови преку кои ќе препознаеме нешто што не сме умееле да го именуваме во себе. Ни требаат книги што не нè учат само што да мислиме, туку нè принудуваат да прашаме зошто мислиме така. И можеби токму затоа сцената со стотици млади читатели околу Елој Морено е поважна од обична фестивалска фотографија.
Во ерата на бескрајното скролање, тие застанале. Во време на неколкусекундно внимание, прочитале книга. Во свет во кој секој сака да биде виден, се заинтересирале за приказна за некој што станал – невидлив.
А кога книжевноста сè уште може да го направи тоа, прашањето „Чуму литература?“ веќе содржи добар дел од својот одговор.
