Некои предели ги паметиме по она што го гледаме, а други по приказната што сме ја слушнале за нив. Дојран припаѓа и на едните и на другите. Езерото е реален природен простор – старо, плитко, биолошки богато и препознатливо по својата необична рибарска традиција – но околу неговата вода со генерации се таложел уште еден пејзаж, невидлив и подеднакво жив: легендата. Таа му дала човечко име на просторот, љубовна трагедија на водата и ликови на нешто што природата го создавала милиони години. Денес Дојранското Езеро е и официјално заштитено како споменик на природата, но во културната меморија одамна има уште еден статус – место каде што географијата преминува во мит. Општина Дојран го опишува езерото како старо еутрофно езеро со исклучително богат жив свет и специфична традиција на риболов.
Токму од таа граница меѓу вистинскиот предел и раскажаниот предел произлегува една од најубавите врски меѓу македонскиот фолклор и македонската музичка сцена – балетот „Лабин и Дојрана“ на Трајко Прокопиев. Во него легендата престанува да биде само приказна што се пренесува со зборови. Таа добива оркестар, ритам, движење и тело.
Едно езеро, повеќе приказни
Легендите ретко имаат единствена, заклучена верзија. Нивната природа е токму спротивна: тие патуваат од човек до човек, од поколение до поколение, се менуваат со времето и го задржуваат она што за заедницата е најважно. Така е и со Дојранското Езеро.
Во една од познатите варијанти, таму каде што денес се простира езерото постоел бунар чија вода морала внимателно да се затвора со девет катанци. Дојрана, девојката чие име ќе го понесе езерото, дошла по вода. Таму ја чекал нејзиниот сакан Лабин. Занесена во средбата со него, заборавила да го затвори последниот катанец. Водата продолжила да извира, ја преплавила котлината и од љубовното невнимание се родило езерото. Таа варијанта на легендата е забележана и во македонски географски и туристички записи.
Во друга верзија приказната е потемна. Дојрана и овчарот Лабин се вљубени, но во нивната приказна навлегува насилникот Џемо арамбаша. Тој ја грабнува девојката и го ранува Лабин. Дојрана успева да му се врати на саканиот, а двајцата, соочени со можноста повторно да бидат заробени, завршуваат во водите на езерото. Во ова предание водата не настанува поради љубовта – таа станува нејзино последно прибежиште.
Има и варијанти во кои Дојрана се спротивставува на човек на власта што сака насила да ја присвои. Ликовите и околностите се менуваат, но јадрото останува препознатливо: девојка, љубов, закана, вода и чин со кој слободата се брани по цена на животот.
Да се бара од легендата која од овие верзии е „точна“ значи да ѝ се постави погрешно прашање. Таа не е геолошко објаснување за настанувањето на езерото, ниту историски запис во строга смисла. Дојранското Езеро има природна, геолошка историја многу постара од која било народна приказна. Легендата објаснува нешто друго: како човекот го присвојува пределот преку смисла.
Зошто водата морала да добие човечко име
Во народната имагинација природата ретко е нем простор. Планината може да биде заколната, изворот чудотворен, карпата скаменет човек, езерото трага од нечија љубов или грев. Тоа не е примитивен обид да се замени науката, како што понекогаш површно се толкуваат легендите. Тоа е начин човекот да изгради однос со просторот.
Во приказната за Дојрана особено е интересна водата. Таа е истовремено создавачка и опасна. Во варијантата со деветте катанци, љубовта буквално ја ослободува водата. Еден заборавен катанец е доволен да исчезне стариот свет и да се појави нов. Во трагичната варијанта, водата веќе постои, но станува последната граница меѓу слободата и насилството.
Во двата случаја Дојрана не е пасивна фигура. Дури и кога легендата ја поставува во свет во кој други одлучуваат за нејзината судбина, нејзиниот последен избор е нејзин. Токму затоа приказната преживува многу подолго од конкретните историски околности што можеби придонеле за нејзиното обликување. Во неа љубовта не е само романтична тема. Таа е право човек да избере кому му припаѓа.
Прокопиев не ја запишува легендата – тој ја претвора во сцена
Кога Трајко Прокопиев во педесеттите години на 20. век се зафаќа со „Лабин и Дојрана“, македонската професионална музичка сцена сè уште ги гради сопствените институции, репертоар и авторски јазик. Прокопиев веќе бил еден од луѓето непосредно вклучени во тој процес – композитор, диригент и музички деец, прв директор на Средното музичко училиште во Скопје, диригент на Радио Скопје и на Операта, а подоцна и директор на „Танец“. Неговиот животопис е тесно поврзан со создавањето на современиот организиран музички живот во Македонија. НУ Центар за култура „Трајко Прокопиев“ ја издвојува токму оваа негова институционална и творечка улога.
Балетот почнал да го создава во 1955. година, а првпат бил изведен во 1958. година. Истражувањата на неговата музика го определуваат „Лабин и Дојрана“ како дело во четири чина и како важно остварување во развојот на македонската балетска музика. Од балетот Прокопиев подоцна издвоил и оркестарски суити за концертно изведување. Музиколошката анализа на Гоце Гавриловски укажува дека делото ги поврзува романтичните и колористичните интонации со народните обичаи, песната и играта, создавајќи фолклорна атмосфера, музички пејзажи и разновидни ритмички структури.
Таа постапка е поважна отколку што изгледа. Прокопиев не зема народна тема само за да ѝ стави оркестарска облека. Фолклорот кај него станува материјал од кој се гради драмскиот свет. Академските анализи на балетските суити покажуваат употреба и стилизација на народни теми, промени на тембарот и густината на оркестарот, како и музички контрасти што го раздвојуваат реалното од фантастичното.
Кога фолклорот почнува да танцува
Тоа е можеби најинтересната точка во средбата меѓу легендата и балетот. Народната приказна традиционално живее преку гласот: некој ја раскажува, друг ја памети, трет ја менува. Балетот, напротив, мора да го претвори зборот во гест. Стравот треба да се види во движење, љубовта во односот меѓу две тела, заканата во ритамот, езерото во звук и сценски простор.
Она што во легендата може да се каже со една реченица – „Дојрана и Лабин се сакаа“ – на сцената мора да добие време. Музиката мора да ја изгради блискоста пред да ја загрози. Она што раскажувачот го решава со зборот „самовили“, оркестарот треба да го претвори во звучна боја и чувство дека реалноста накратко ги губи своите вообичаени закони.
Затоа во „Лабин и Дојрана“ е важна и фантастичната сфера. Учебната литература за делото посочува дека митолошкиот слој и натприродните суштества се дел од неговата драмска основа, а музиката на Прокопиев ја обликува таа народна фантастика во балетски јазик. Материјалот за музичко образование го вбројува балетот меѓу позначајните сценско-музички дела на композиторот.
На тој начин народното не останува декоративна ознака на делото. Орото, ритмичките модели, мелодиските асоцијации и звучните бои создаваат свет во кој приказната може да постои. Фолклорот не служи само за да каже „ова е македонска тема“. Тој ја носи драмата.
Дојрана меѓу жената и пределот
Во самиот наслов на балетот има нешто што лесно може да се превиди. „Лабин и Дојрана“ се две човечки имиња, но едното од нив постојано нè води кон географијата. Дојрана е девојка, а Дојран е место. Со тоа женскиот лик и пределот речиси се преклопуваат.
Во легендата таа врска е непосредна: езерото го добива нејзиното име. Во уметничката верзија се случува уште нешто – Дојрана станува симбол преку кој природата, љубовта и колективното сеќавање почнуваат да се читаат како една целина.
Можеби затоа приказната тешко старее. Нејзиниот свет – овчари, ора, арамии, самовили и судбински љубови – му припаѓа на еден фолклорен хоризонт што денес ни е далечен. Но прашањето во неговото средиште е блиско: што останува од еден човек кога ќе исчезне неговиот живот?
Во легендата останува името. Во балетот останува музиката.
Езерото како архива без хартија
Постојат архиви во кои минатото се чува во документи, партитури и фотографии. Но постојат и места што функционираат како поинаква архива. Дојран е едно од нив. Рибарските мандри, трската, плитката вода, старите куќи и приказните што се кажувале околу езерото му даваат слоеви кои не можат целосно да се разделат на „природа“ и „култура“.
Прокопиев направил нешто што големите уметнички дела често го прават со преданијата: не ја замрзнал легендата, туку ѝ овозможил уште еден живот. Народната приказна што можела да остане локално предание станала дел од македонската професионална музичка историја. Од неа произлегол четиричински балет, а од балетот – оркестарски суити што можат да постојат и надвор од сценската приказна. Академските истражувања и денес ги анализираат токму тие фолклорни, хармонски и оркестарски слоеви на делото.
И затоа, кога денес ќе се погледне Дојранското Езеро, не мора да се верува дека е создадено од незатворен бунар, ниту дека неговото име навистина потекнува од трагичната љубов на една девојка. Легендата не бара таква вера. Доволно е да се разбере зошто луѓето почувствувале потреба толкава вода да ја објаснат со љубовна приказна – и зошто еден композитор, векови подоцна, почувствувал дека таа приказна заслужува да се слушне со цел оркестар.
Водата одамна ги надживеала сите свои раскажувачи. Но имињата Лабин и Дојрана сè уште се движат над неа – еднаш како легенда, другпат како музика. А можеби токму тоа е најтрајниот облик што еден мит може да го добие: да престане да ни објаснува како настанал светот и да почне да ни кажува нешто за луѓето што живееле покрај него.
