Кога споредуваме автомобил и автобус во Скопје, најчесто споредбата завршува пребрзо. За автомобилот го броиме горивото. За автобусот – билетот. Потоа одлучуваме што е „поевтино“.
Но секојдневното патување има уште две цени што не се гледаат веднаш: паркингот и времето. А автомобилот има и трета – трошоците што постојат и кога резервоарот е полн: регистрација, осигурување, гуми, сервис, поправки и губење на вредноста.
Затоа ќе направиме една конкретна скопска пресметка. Не за да докажеме дека автомобилот е секогаш лош избор или дека автобусот е секогаш подобар, туку за да видиме колку различно изгледа сметката кога во неа ќе ставиме повеќе од цената на горивото.
Работен пример: 10 километри до работа и 10 назад
Да земеме едноставен модел: човек живее на околу 10 километри од работното место и патува пет дена неделно.
Со 22 работни дена во месецот тоа се приближно 440 километри месечно само за одење и враќање од работа.
Ќе претпоставиме автомобил со реална градска потрошувачка од 7,5 литри бензин на 100 километри. Тоа не е ниту особено штедлив ниту особено растрошен автомобил – туку работна вредност за да ја видиме математиката.
Според актуелната одлука на Регулаторната комисија за енергетика, ЕУРОСУПЕР БС-95 во моментот чини најмногу 86 денари за литар, а ЕУРОДИЗЕЛ 94,50 денари.
За нашите 440 километри бензинскиот автомобил би потрошил околу 33 литри гориво.
Тоа се приближно 2.838 денари месечно само за бензин.
И тука најчесто ја завршуваме пресметката.
Но автомобилот сè уште не е паркиран.
Паркингот може да биде поскап од горивото
Ако работното место има бесплатен приватен паркинг, оваа ставка може целосно да исчезне. За многу луѓе токму тоа го прави автомобилот значително попривлечен.
Ако, пак, секој работен ден се плаќа паркирање во централниот дел на градот, математиката се менува радикално.
Според ценовникот на ЈП „Градски паркинг“, дел од паркиралиштата чинат 30 денари на час, а други 40 денари на час. Во нулта зона цената може да биде уште повисока.
Да земеме работен ден од осум часа.
При цена од 30 денари на час, паркингот би чинел:
240 денари дневно × 22 работни дена = 5.280 денари месечно.
Со горивото, видливиот месечен трошок за патување станува околу 8.118 денари.
При паркинг од 40 денари на час, само паркирањето би чинело 7.040 денари месечно, па со бензинот сметката би се приближила до 9.878 денари.
И тоа сè уште не се сите трошоци на автомобилот.
Автобусот: 1.400 денари месечно или плаќање по возење
Официјалниот ценовник на ЈСП Скопје предвидува билет за едно возење од 35 денари со електронска картичка или преку апликацијата, додека плаќањето преку бројот 185 чини 40 денари.
Месечниот билет за градските линии за редовни корисници изнесува 1.400 денари, а билетот за сите линии 1.600 денари.
Ако нашето патување бара само еден директен автобус во секој правец и плаќаме по 35 денари, 44 возења месечно би чинеле:
35 × 2 × 22 = 1.540 денари.
Во таков случај месечниот билет од 1.400 денари веќе е малку поисплатлив, а овозможува и дополнителни возења во текот на месецот.
На чиста месечна сметка, според нашиот пример, разликата е голема:
јавен превоз – околу 1.400 денари;
автомобил со бесплатен паркинг – околу 2.838 денари само за гориво;
автомобил со паркинг од 30 денари на час – околу 8.118 денари за гориво и паркинг.
Но тука треба да бидеме внимателни: ова не значи дека автомобилот „чини“ само 2.838 или 8.118 денари месечно.
Горивото е само највидливиот трошок
Автомобилот мора да се регистрира. Потребно е осигурување. Маслото и филтрите се менуваат. Гумите се трошат. Се појавуваат дефекти. Периодично доаѓа поголем сервис. И самиот автомобил старее и губи дел од својата пазарна вредност.
Panoptikum веќе детално пишуваше за ова во анализата „Автомобилот што најмалку троши не мора да биде и најевтин“. Една од најважните поенти таму е дека кај многу автомобили најголемиот трошок во текот на сопственоста не е горивото, туку амортизацијата – губењето на вредноста.
Тоа значи дека нашите 2.838 денари за бензин се само непосредниот трошок што го гледаме на бензинската пумпа.
Ако автомобилот го поседуваме само затоа што ни е потребен за секојдневното патување, тогаш во споредбата треба да влезат речиси сите негови годишни трошоци.
Ако, пак, автомобилот и онака би го имале за семејни потреби, патувања, деца или работа, тогаш за одлуката „денес со автомобил или со автобус?“ порелевантни се дополнителните трошоци – гориво, паркинг и дополнително абење.
Тоа се две различни економски прашања и не треба да се мешаат.
А што е со времето?
Тука јавниот превоз ја губи предноста што ја има во директната парична пресметка.
Да претпоставиме дека патувањето со автомобил трае просечно 30 минути во еден правец, а со автобус 45 минути, заедно со одењето до постојката и чекањето.
Со автомобил тоа се околу 60 минути дневно или 22 часа месечно.
Со автобус – околу 90 минути дневно или 33 часа месечно.
Разликата е 11 часа месечно.
За една година работа тоа може да значи повеќе од сто часа.
За човек што има две деца што треба да ги остави во градинка или училиште, работи на повеќе локации или мора да стигне дома во точно определено време, тие часови може да вредат многу повеќе од разликата во билетот.
Но времето повторно не е толку едноставно.
Ако возачот секое утро минува десет минути барајќи паркинг, дневната предност се намалува. Ако автобусот има директна лента или избегнува дел од метежот, разликата повторно се менува. Ако за патувањето се потребни два автобуса со несигурно прекачување, јавниот превоз станува значително понеповолен.
Затоа не постои една „скопска брзина“ на автомобилот и една на автобусот.
Времето во автомобилот и времето во автобусот не се исти
Постои уште една разлика што не може лесно да се претвори во денари.
Во автомобилот човек мора да вози. Тоа време не може истовремено да се користи за читање, работа или одмор.
Во автобус, барем теоретски, дел од патувањето може да се употреби за читање, слушање нешто, одговарање на пораки или едноставно за пауза.
Но тоа важи само ако автобусот не е преполн, ако доаѓа навреме и ако патувањето е доволно предвидливо.
Токму тука Скопје го има еден од своите најголеми проблеми. Panoptikum веќе анализираше дека ЈСП изгубил речиси 30 милиони патници годишно во една деценија, додека оперативниот капацитет и довербата во системот остануваат сериозна тема.
Јавниот превоз не станува конкурентен само затоа што билетот е евтин. Тој станува конкурентен кога патникот може да претпостави кога ќе пристигне и кога ќе стигне.
Најскапиот автомобил е оној што го купуваме само за да стигнеме на работа
Ова е можеби најважната разлика во целата пресметка.
Ако веќе имаме автомобил и работното место обезбедува бесплатен паркинг, изборот автомобил наместо автобус може непосредно да нè чини неколку илјади денари повеќе месечно, но да ни заштеди значително време.
Ако, пак, мораме да купиме и одржуваме автомобил само затоа што јавниот превоз не ни овозможува нормално патување до работа, тогаш градскиот транспортен систем создава многу поголем приватен трошок.
Човек не купува само превоз. Купува автомобил, регистрација, осигурување, сервис, гуми и паркинг затоа што нема реална алтернатива.
Во таква ситуација слаб јавен превоз не е само инфраструктурен проблем. Тој станува трошок на домаќинството.
Двајца во автомобил ја менуваат пресметката
Нашиот пример претпоставува еден човек во автомобил.
Ако двајца колеги патуваат заедно и ги делат горивото и паркингот, цената по лице речиси се преполовува. Со три или четири лица автомобилот финансиски може да стане многу поконкурентен во однос на повеќе одделни билети.
И обратно, човек што сам секој ден вози голем автомобил низ градот ја плаќа целата цена за превоз на едно лице.
Затоа carpooling – организирано заедничко патување – е една од ретките мерки што може истовремено да го намали трошокот по патник и бројот на автомобили на улиците без да бара голема инфраструктурна инвестиција.
Што ако работата е во центар?
Тогаш паркингот станува одлучувачка ставка.
При осумчасовен работен ден и цена од 30 или 40 денари на час, месечната сметка лесно ја надминува цената на горивото. Тоа е причината зошто економијата на автомобилот изгледа сосема различно за човек што работи во индустриска зона со бесплатен паркинг и човек што секој ден мора да паркира во Центар.
Ако првиот плаќа само гориво, автомобилот во нашиот модел непосредно го чини околу 2.838 денари месечно за патувањето.
Кај вториот истиот автомобил за истите километри може да создаде видлив трошок од 8.000 до речиси 10.000 денари уште пред регистрацијата, сервисот и амортизацијата.
Географијата на работното место, според тоа, може да биде поважна од потрошувачката на автомобилот.
Ако автобусот бара прекачување, сметката не е само финансиска
Една директна линија што доаѓа на секои десет минути е сосема различен производ од патување со две линии, долго чекање и несигурно прекачување.
Затоа и идната транспортна дебата за Скопје не треба да биде само „автобус или автомобил“, ниту само „БРТ или лесно метро“.
Клучното прашање е дали различните начини на превоз можат да се поврзат во систем во кој човек нема да плаќа со време за секое прекачување.
Скопје во 2026 година веќе има и активирана фаза на градски воз, но интегриран билет со автобускиот систем сè уште не е целосно решен. Тоа добро ја покажува разликата меѓу постоење транспортни средства и постоење интегриран транспортен систем.
Колку тогаш чини нашиот работен ден?
Во примерот со 20 километри дневно и 22 работни дена:
Автобус со месечен билет: околу 1.400 денари месечно.
Автомобил со потрошувачка од 7,5 l/100 km и бесплатен паркинг: околу 2.838 денари месечно за бензин.
Автомобил со паркинг од 30 денари на час: околу 8.118 денари месечно за бензин и осумчасовно паркирање.
Автомобил со паркинг од 40 денари на час: околу 9.878 денари месечно.
На овие автомобилски суми треба да им се додели и дел од регистрацијата, осигурувањето, сервисите, гумите, поправките и амортизацијата ако сакаме да ја знаеме целосната економска цена на сопственоста.
Но автобусот има свој трошок што не е во денари: потенцијално подолго и понепредвидливо патување.
Затоа најевтиниот превоз не мора да биде најдобриот
Ако јавниот превоз ви одзема дополнителни два часа дневно, евтиниот билет можеби не е доволна компензација. Ако автомобилот ви заштедува само десет минути, а секој месец бара дополнителни 7.000 или 8.000 денари, тогаш неговата удобност има многу конкретна цена.
Вистинската пресметка затоа не е „35 денари автобус наспроти 86 денари литар бензин“.
Таа гласи: колку километри патувам, колку плаќам за паркинг, дали автомобилот и онака ми е потребен, колку време губам во секоја опција и дали јавниот превоз ми нуди реална, а не само формална алтернатива.
Кога тие бројки ќе ги ставиме на иста маса, автобусот речиси секогаш победува во директниот паричен трошок за еден патник. Автомобилот често победува во флексибилноста и времето.
За Скопје, меѓутоа, поважното прашање е друго: може ли градот да изгради јавен превоз што нема да бара од граѓанинот да избира меѓу парите и времето?
Дури тогаш автомобилот ќе стане избор, а не неопходност.
