Кога купуваме автомобил, најлесно е да гледаме во три бројки: цената, потрошувачката и километражата. Се споредуваат огласи, се читаат каталози, се пресметува колку литри ќе потроши на сто километри. Многу поретко се поставува поважното прашање: колку ќе нè чини автомобилот додека навистина го поседуваме?
Токму тука две навидум различни теми – доверливоста и потрошувачката – се претвораат во една иста приказна. Еден автомобил може да биде штедлив, но често да оди во сервис. Друг може да биде механички издржлив, но секое градско возење да го претвора во мал подвижен резервоар за гориво. А трет, иако поскап при купувањето, по неколку години може да се покаже како порационален избор.
Бензин, дизел, хибрид или струја – бројките не кажуваат сè
Едно големо истражување на британскиот What Car?, засновано врз искуствата на десетици илјади сопственици, покажува интересна поделба според типот на погон. Кај автомобилите опфатени со анкетата дефект во претходните 24 месеци пријавиле 19% од сопствениците на бензински автомобили, 21% кај хибридите, 27% кај електричните и 29% кај дизелите. Истражувањето се однесува на британскиот пазар и на автомобили стари до 5 години, па овие проценти не треба да се читаат како универзален закон за секој автомобил и секоја земја. Тие, сепак, покажуваат нешто поважно – видот на погон има врска со ризикот од дефект, но моделот, конструкцијата и начинот на користење остануваат пресудни.
На прв поглед резултатот изгледа парадоксално. Дизелот со децении беше симбол на издржлив мотор и голема километража. Механичкиот дизел од минатото, сепак, не е ист автомобил со денешниот турбодизел со филтер за честички, сложени системи за контрола на емисиите, сензори и дополнителна опрема. Особено кога автомобилот најголемиот дел од животот го минува на кратки градски релации, технологијата создадена за долги патувања може да работи во услови за кои не е идеална.
Од друга страна, просечната статистика за електричните автомобили не значи дека електромоторот сам по себе е механички понесигурен. Кај нив голем дел од проблемите можат да бидат поврзани со електроника, софтвер, системи за полнење или други компоненти. Во истото истражување 47% од електричните автомобили кај кои се појавил дефект останале надвор од употреба повеќе од една недела. Тоа е важен потсетник дека „помалку подвижни делови“ не е исто што и „никогаш нема дефекти“.
Каталошката потрошувачка и автомобилот што го возиме секој ден
Другата половина од сметката е горивото. Тука проблемот започнува уште пред автомобилот да излезе на улица, бидејќи бројката што ја гледаме во каталогот е резултат од стандардизирана постапка, а не ветување дека токму толку ќе троши автомобилот во Скопје, во зимско утро, на релација од четири километри со пет семафори.
Анализирајќи податоци од милиони автомобили со вградени уреди за следење на потрошувачката, Европската комисија утврди дека реалната потрошувачка и емисиите кај бензинските и дизел-возилата во просек биле околу 20% повисоки од официјалните WLTP-вредности. Тоа не значи дека тестот е бескорисен – токму спротивното, WLTP овозможува споредба меѓу автомобили под исти услови. Проблемот настанува кога лабораториската бројка ја читаме како лична прогноза за сопственото возење.
Разликата може да биде огромна кај тешки, моќни автомобили. Mercedes-AMG G 63 е речиси карикатурално јасен пример: според податоците што ги наведува ADAC, комбинираната WLTP-потрошувачка е околу 14,7 литри на 100 километри, додека во најбавниот, градски дел од циклусот достигнува 22,7 литри. Тоа не е дефект и не е „лош“ автомобил во техничка смисла. Тоа е физика – околу 2,6 тони маса, голема челна површина, широки гуми, погон на сите тркала и V8 мотор мора некако да се придвижат.
На спротивната страна е еден современ хибриден SUV. Во тестот на ADAC за Hyundai Kona Hybrid е измерена просечна потрошувачка од 5,2 литри на 100 километри, а во градски услови дури 3,7 литри. Разликата не доаѓа од магија, туку од поинаква конструкција и од фактот што хибридниот погон токму во честото запирање и тргнување може да ја искористи електричната компонента и регенеративното сопирање.
5 литри разлика се 1.000 литри годишно
Бројките стануваат појасни кога ќе ги извадиме од каталогот. Автомобил кој троши 5 литри на 100 километри, на 20.000 километри годишно ќе потроши околу 1.000 литри гориво. Автомобил со потрошувачка од 10 литри ќе потроши 2.000. Разликата е илјада литри секоја година – пред воопшто да сме пресметале регистрација, гуми, осигурување, сервис или дефект.
А и возачот е дел од равенката. Американскиот Alternative Fuels Data Center, повикувајќи се на истражувања за стилот на возење, наведува дека агресивното забрзување, силното сопирање и високата брзина можат значително да ја влошат економичноста, особено во сообраќај со постојано запирање и тргнување. Значи, реалната потрошувачка не е својство само на автомобилот – таа е резултат и на релацијата, температурата, сообраќајот, одржувањето и човекот зад воланот.
Најскапиот трошок често не го гледаме на бензинската
И тука доаѓа најчестата грешка: автомобилот го сведуваме на куповна цена плус гориво. Во април годинава ADAC објави пресметки за околу 1.200 актуелни модели, во кои ги вклучува амортизацијата, горивото, осигурувањето, редовното одржување, сервисите и гумите. Најголемата ставка во многу случаи не е горивото, туку губењето на вредноста на автомобилот. Затоа автомобил што троши литар помалку може сепак да биде поскап за поседување ако побрзо губи вредност, има скапи сервиси или носи поскапо осигурување.
Тоа е суштината на она што автомобилската индустрија го нарекува „total cost of ownership“ – вкупен трошок на сопственост. Прашањето повеќе не е „Колку чини автомобилот?“, туку „Колку ќе ме чини во 5 години и колку километри ќе добијам за тие пари?“ Во таа пресметка влегуваат работи што не се гледаат под рефлекторите во салон: колку брзо ќе ја изгуби вредноста, колку чинат гумите за неговата димензија, дали има сложен погон на сите тркала, колку чини голем сервис и колку време може да остане во работилница.
Не постои „најдобар погон“ без прашањето – за кого?
Токму затоа статистиката дека бензинските автомобили во едно истражување имале најмалку пријавени дефекти не е доволна сама по себе за да им се препорача бензинец на сите. Човек што минува 35.000 километри годишно, најголем дел на автопат, има сосема поинаква математика од човек што секој ден вози 6 километри низ град. Семејство што може секоја вечер да полни електричен автомобил дома има поинакви услови од некого што живее во зграда без сопствено паркинг-место.
Истото важи и за хибридите. Класичниот хибрид може да биде исклучително ефикасен во град. Plug-in хибридот може да биде уште поекономичен ако редовно се полни и голем дел од дневните релации ги минува на струја. Ако не се полни, неговата поголема маса и сложеноста на двојниот погон можат да ја променат целата пресметка. Европската комисија уште во првите анализи на реалната употреба забележа голема разлика меѓу лабораториските и реалните емисии кај plug-in хибридите, главно затоа што во практика не се полнеле и не се возеле на електричен погон толку често колку што претпоставува тестот.
Автомобилот треба да се избира според животот што ќе го живее
Можеби затоа најразумната листа за купување автомобил воопшто не почнува со евра. Почнува со неколку едноставни прашања: колку километри навистина поминувам годишно, колкав дел се градски, колку долго планирам да го задржам автомобилот и дали ми треба технологијата за која плаќам?
Погон на сите четири тркала е одлична работа ако редовно се вози по снег, лош терен или планински патишта. Ако автомобилот никогаш не ја напушта градската улица, дополнителната маса и механика можеби стануваат трошок што секој ден го носиме со себе. Голем SUV има смисла ако просторот и способностите навистина се користат. Ако најчесто во него седи само возачот, тогаш секое забрзување придвижува стотици килограми материјал што не му биле потребни за патувањето.
Ниту бензинецот е автоматски мудар избор, ниту дизелот е по дефиниција проблем, ниту електричниот автомобил е гаранција за евтино возење. Автомобилите стануваат сè посложени, а со тоа и старата навика да се суди според една ознака на задниот капак станува сè помалку корисна.
Добар автомобил во финансиска смисла е оној што одговара на начинот на кој ќе го користиме. Потрошувачката покажува колку често ќе одиме на бензинска или полнач. Доверливоста покажува колку често би можеле да одиме во сервис. Амортизацијата покажува колку од вложените пари ќе исчезнат додека автомобилот старее. Дури кога овие три работи ќе се погледнат заедно, цената на шофершајбната почнува да личи на вистинска цена.
