На 12 април 1992 година, во Дневникот на Македонската телевизија, Гордана Пирковска Змијанац побара од граѓаните да ги примат децата што бегаа од војната во Босна и Херцеговина. Од тој повик започна хуманитарна акција што го означи раѓањето на Првата детска амбасада во светот МЕЃАШИ во Македонија.
Телефонот во домот на семејството Змијанац во Скопје не престанувал да ѕвони. На другата страна биле луѓе кои прашувале како можат да помогнат, каде да се јават, дали може дете од Сараево да престојува кај нив. Немало разработена мрежа од прифатни центри, ниту служба која однапред ќе ги распределува пријавите. Имало апел емитуван на телевизија, список што допрва се составувал и граѓани подготвени да отворат врата.
Тоа се случувало на 12 април 1992 година. Во Босна и Херцеговина војната веќе ги претворала семејните домови во места од кои морало да се бега. Македонија штотуку ја имала прогласено својата независност и се соочувала со сопствени неизвесности. Но во тој априлски ден пред граѓаните било поставено непосредно прашање: што можат да сторат за децата на кои војната им ја одзела сигурноста?
Неколку минути во телевизискиот Дневник
Гордана Пирковска Змијанац дошла во Македонската телевизија со барање што не било дел од вообичаениот распоред на централните вести. Сакала да испрати јавен повик за привремено згрижување деца и мајки од Босна и Херцеговина. Уредникот на вестите, Љубиша Николовски, се подготвувал за Дневникот кога се соочил со нејзината иницијатива.
Во интервјуто објавено во монографијата „30 години МЕЃАШИ (1992–2022)“, Николовски признава дека одлуката била донесена брзо, без време за вообичаените консултации. Насловот на неговото сведоштво ја собира атмосферата од тој миг: „Апелот беше толку храбар чин, што и мене ме збуни!“ Сепак, тој ѝ дозволил да влезе во студиото и да им се обрати на гледачите.
Од денешна перспектива може да изгледа како мал медиумски гест. Во тогашните околности, кога телевизискиот Дневник имал огромно влијание врз јавното информирање, пристапот до етерот бил пресуден. Преку него потребата за помош влегла во илјадници домови истовремено. Луѓето дознале дека постои начин веднаш да се вклучат.
Драги Змијанац, кој бил дома и го снимал телевизискиот настап, подоцна ќе се сеќава на непрекинатите јавувања. Тој ги запишувал понудите за згрижување. Едно телевизиско обраќање почнало да се претвора во конкретна организација: кого да контактираат, каде да ги пречекаат пристигнатите, кој може да обезбеди превоз, храна или простор.
Од отворена врата до организирана помош
Меѓу оние што го слушнале повикот била и Силвана Левајковска, подоцна една од првите волонтерки на Детската амбасада. Во своето сведоштво таа раскажува дека сакала да прими дете од Сараево. Телефонската линија била постојано зафатена, па наредниот ден лично отишла во домот на Змијанац во Ѓорче Петров. Таму го затекнала Драги како се обидува истовремено да одговори на јавувањата и да се грижи за домашните обврски. Понудила да остане и да помага со телефонските повици и бележењето на пријавите.
Во ова сведоштво има една важна подробност: волонтерството не почнало со пригодна фотографија или јавна церемонија. Почнало со човек што седнал покрај телефон и ја презел работата што во тој момент никој друг немал време да ја заврши.
На повикот се одѕвале семејства, а потоа биле вклучени и детски одморалишта, училишни и други јавни простори, организации и институции. Потребата за помош ги надминала можностите на приватното гостопримство. Требало да се организираат пристигнувањата, да се најдат места за сместување, да се доставуваат основни средства и да се води сметка за децата што пристигнувале со своите мајки или со други блиски лица.
Во монографијата е забележан и еден од првите организирани воздушни пристигнувања. Според сеќавањето за ангажманот на Есма Реџепова, таа веднаш прифатила да ги пречека бегалците на скопскиот аеродром. Во тие денови пристигнал авион со 155 мајки со деца. Познатата пејачка подоцна продолжила да помага преку хуманитарни настапи и собирање средства.
Така се создавала мрежа во која се вклучувале луѓе со различни професии и можности: некој имал автомобил, друг познавал лекар, трет можел да обезбеди училиштен прибор, а четврт можел да понуди соба. Во првите недели практичните решенија често се наоѓале во движење, додека потребите на пристигнатите семејства веќе биле тука.
Како хуманитарната акција прерасна во МЕЃАШИ
Идејата за Првата детска амбасада во светот се појавила уште во 1991 година, поврзана со мировната иницијатива од Босна и Херцеговина. Во Македонија, меѓутоа, нејзиниот вистински организациски почеток бил непосредниот одговор на војната и страдањето на децата.
На 29 април 1992 година во Пионерскиот дом „Карпош“ се одржало основачкото собрание. Организацијата формално била регистрирана на 25 мај истата година. Меѓу клучните луѓе од почетокот биле Гордана Пирковска Змијанац, Драги Змијанац, режисерот Коле Ангеловски и музичарот Драган Мијалковски, а околу нив бргу се собирале други волонтери и поддржувачи.
Првичната задача била да се спасат и згрижат луѓе што бегаат од војната. Подоцна МЕЃАШИ ќе се развие во организација што постојано ги застапува правата на децата, ќе отвори СОС-линија и ќе се вклучува во прашања за насилство, образование, сиромаштија и одговорност на институциите. Но почетната лекција останува значајна: кога се работи за детска безбедност, одговорот на општеството се мери според тоа дали помошта пристигнува навреме.
Децата се посебен народ. Децата не се национални и верски војсководци. Тие се еден народ, кој никогаш не извел револуција или контрареволуција, ниту пак повел војна.
Децата не се ни класно ни национално прашање: децата се прашање над сите прашања. Тие се народ кој најмногу страда во воените судири и човековите трагедии. Децата се само деца.(цитат од Повелбата на Првата детска амбасада во светот)
Пред 35-годишнината на МЕЃАШИ, која ќе се одбележи на 29 април 2027 година, вреди да се вратиме токму на првото обраќање. Историјата на една граѓанска организација во тој случај започнала од конкретен повик, од една уредничка одлука и од луѓе кои решиле дека можат да примат некого во својот дом.
Забелешка: Текстот е подготвен врз основа на монографијата „30 години МЕЃАШИ (1992–2022)“, особено сведоштвата на Драги Змијанац (стр. 28–29), Љубиша Николовски (стр. 69–71), Силвана Левајковска (стр. 98–99) и сеќавањето за Есма Реџепова (стр. 83). Монографијата е објавена во е-Библиотеката на Panoptikum. Повеќе за организацијата на официјалната страница на МЕЃАШИ.
