На 7 септември 2005 година, ден воочи празникот за независноста на Македонија, во непосредна близина на Скопскиот аквадукт, беше промовирана книгата „Аквадукт“ на Тони Манџуковски – Манџук. Дваесет и една година подоцна, истата дата добива ново значење: на 7 септември 2026 година Panoptikum.mk ќе го одбележи јубилејот со најава дека книгата повторно ќе биде достапна и ќе стартува со продажба.
„Аквадукт“ наскоро ќе може да се чита и во е-Библиотека Паноптикум, како дел од настојувањето книги, изданија и културни траги што заслужуваат нов живот да не останат затворени само во приватни библиотеки, архиви и спомени на оние што присуствувале на нивното прво појавување.
Во случајот со „Аквадукт“, враќањето по повеќе од две децении има дополнителна смисла. Ова е книга чие име е неразделно од едно реално скопско место, но и од идејата дека меѓу минатото и сегашноста секогаш треба да постои некаков премин. Како што камените лакови на аквадуктот некогаш биле дел од систем создаден за пренесување вода, така и книгата, на свој начин, пренесува приказни, слики и човечки искуства од едно време во друго.
Книга што своето име не го позајмила случајно
„Аквадукт“ е објавена во 2005 година како книга составена од дванаесет кратки раскази. Насловот веднаш ја врзува со Скопје и со едно од најнеобичните места во неговиот поширок градски пејзаж – Скопскиот аквадукт кај Визбегово.
Тоа не е обичен топоним ставен на корица. Аквадуктот е градба што по својата природа поврзува две точки. Неговиот облик е повторување на лакови, отвори и премини, а токму таа архитектонска логика лесно може да се препознае и како книжевна слика: од една приказна кон друга, од реалното кон измисленото, од лично искуство кон поширока меморија.
Еден од старите осврти за книгата го забележува токму мешањето на фикцијата и стварноста во пристапот на Манџуковски. Денес таа карактеристика изгледа уште повпечатлива, бидејќи книгата се враќа во јавност во време кога и самото место што ѝ го дало името повторно се чита со поинакво внимание. Скопскиот аквадукт во 2021 година беше прогласен за културно наследство од особено значење, со највисок степен на заштита, а Конзерваторскиот центар – Скопје во следните години спроведуваше активности за негова стабилизација и заштита. За тие зафати може да се прочита и на страницата на НУ Конзерваторски центар – Скопје.
Така, со временска дистанца од две децении, се добива интересна паралела: и локалитетот и книгата бараат повторно читање. Едниот како културно наследство на градот, другата како книжевна трага од едно авторско време.
Промоција на местото што ѝ го даде името
Промоцијата на „Аквадукт“ во 2005 година не била сместена во вообичаената книжарница, сала или формален промотивен простор. Книгата била претставена во близина на самиот Скопски аквадукт. Тој избор денес можеби изгледа логичен, но всушност зборува за поинакво разбирање на книжевниот настан: книгата да не биде одделена од просторот од кој ја црпи својата симболика.
Во таква поставеност, локацијата станува дел од делото. Камените лакови веќе не се само заднина за фотографирање, туку физичка рамка на една книга. Просторот, авторот, читателите и расказите за миг се наоѓаат во иста сцена.
Токму затоа архивските фотографии од промоцијата имаат поголема вредност од вообичаена документација на културен настан. Тие го чуваат моментот кога книгата и нејзиниот наслов биле доведени на исто место. Дваесет и една година потоа, фотографиите овозможуваат да се види не само една промоција, туку и едно поинакво Скопје, една генерација и еден авторски миг што веќе му припаѓа на културното паметење.
Тони Манџуковски – Манџук – инженерскиот и книжевниот свет во ист автор
Тони Манџуковски – Манџук е автор чија биографија тешко се собира во една професионална определба. Писател, сценарист, продуцент и организатор, а по образование и професионална определба инженер, тој со години се движи меѓу техничкиот и креативниот свет. Магистер е по електротехнички науки и ИТ систем инженер, а Факултетот за електротехника и информациски технологии го наведува и како раководител на својот Центар за кариера. Во неговата книжевна работа, покрај „Аквадукт“, се среќаваат и „Скалила кон градот на пингвините“, „Скршениот шестар“, драмскиот текст „Аманет“, подоцнежната поема „Како ти и јас“, како и поетската книга „21г.®“. Тој распон не е без врска со „Аквадукт“: кај Манџуковски техничката дисциплина и потребата од приказна не живеат во одделни светови, туку често се среќаваат во истиот проект.
Во јавноста неговото име се појавува и во сценаристички и продукциски проекти, што дополнително објаснува зошто „Аквадукт“ уште во својата рана презентација не останал ограничен само на печатената страница. Подоцнежните книги исто така покажуваат интерес за комбинирање на литературата со видеопроекција, актерска изведба и други медиуми.
„Avizo“ – кога расказот излегува од книгата
Особено интересен документ од животот на „Аквадукт“ е аудиовизуелниот материјал „Avizo – from book AKVADUKT“. Наместо класично книжевно претставување, тука е направен обид делото да се пренесе во друг медиум – преку глас, анимација, музика и режија.
Гласот во „Avizo“ го дава актерот Дејан Лилиќ, анимацијата е на Филип Мирчевски, музичката продукција на Ванчо Тренчевски, додека режијата ја потпишува самиот Тони Манџуковски – Манџук. Материјалот може да се погледне во продолжение.
Тоа е значаен детал за разбирање на проектот „Аквадукт“. Во време кога видеоформатите сè уште не беа задолжителна придружба на секоја книга, околу ова издание веќе се создавал простор во кој книжевноста комуницира со глас, музика и подвижна слика. Книгата, со други зборови, не била замислена само како предмет што ќе остане на полица.
Сочуван е и видеоматеријал од промоцијата на „Аквадукт“, кој денес има и документарна вредност. Таквите снимки со текот на времето стануваат сè поважни, затоа што зад насловот и годината на издавање повторно ги враќаат луѓето, местото и конкретниот момент во кој книгата првпат се сретнала со својата публика.
Дваесет и една година подоцна
Книжевниот живот ретко се движи по права линија. Некои книги имаат силен почеток и брзо исчезнуваат од видикот. Други се враќаат по години, понекогаш затоа што времето ги прочитало поинаку, понекогаш затоа што новата технологија им овозможува повторно да стигнат до читателот.
Во 2026 година „Аквадукт“ влегува токму во таква нова фаза. Книгата наскоро ќе биде достапна за читање во е-Библиотека Паноптикум, со што нејзиното присуство ќе се отвори и кон публика што во 2005 година можеби воопшто не била меѓу тогашните читатели.
Дигиталното издание не е само техничко префрлање на стара книга на екран. Вистинската вредност е во повторната достапност. Книга што со години можела да се најде само кај авторот, кај дел од првичните читатели или во поединечни библиотеки, повторно добива јавен простор.
Следниот чекор ќе дојде на 7 септември 2026 година. Точно 21 година од промоцијата, Panoptikum.mk ќе објави дека „Аквадукт“ стартува и со продажба.
Од 7 септември 2005 до 7 септември 2026 се менувале медиумите, начинот на кој читаме, начинот на кој книгите се промовираат, па и самиот град околу местото каде што била одржана промоцијата. Она што останува е потребата приказните да не исчезнат само затоа што нивното прво издание одамна излегло од книжарниците.
Аквадуктот како место, книгата како трага
Во насловот „Аквадукт“ има нешто што добро го издржало времето. Самата градба постои затоа што требало нешто да премине од една страна на друга. Во книжевноста тој премин е поинаков – мисла, спомен, слика, реченица, искуство.
Затоа повторното отворање на книгата по 21 година не е обид минатото вештачки да се претвори во новост. Напротив, тоа е можност едно дело да се стави пред нов читател и повторно да се види што носи со себе.
Фотографиите од 2005 година ќе го покажат моментот кога „Аквадукт“ првпат излегол пред публика. Видеата го чуваат неговиот мултимедијален продолжеток. Е-Библиотека Паноптикум ќе му даде нова дигитална адреса. А на 7 септември 2026, точно 21 година од промоцијата крај Скопскиот аквадукт, кругот нема едноставно да се затвори – книгата ќе тргне во уште едно читање.
