На Карпалак денеска повторно беа положени венци, во Прилеп повторно беа изговорени десетте имиња, а од државниот врв и од политичките партии стигнаа пораки за почит, паметење, мир и одговорност. Поминаа точно 25 години од 8. август 2001. година, но Карпалак не се пресели мирно во историјата. Тој и натаму стои меѓу личната загуба на семејствата, колективната меморија на Македонија и прашањето колку државата навистина знае да го претвори сеќавањето во трајна обврска.
Паноптикум утрово веќе пишуваше за Карпалак 25 години подоцна и десетте имиња зад годишнината. Денешните комеморации ја дополнија сликата: институциите се поклонија пред загинатите, политичарите испратија пораки, а на самото место повторно се отвори старото и непријатно прашање – зошто четврт век по трагедијата сè уште нема меморијален простор што достоинствено би ја носел тежината на она што се случило таму.
Десетмина луѓе зад еден од најтешките датуми од 2001. година
На 8. август 2001. година во текот на вооружениот конфликт во Македонија, на автопатот Скопје-Тетово кај месноста Карпалак бил нападнат армиски конвој. Загинале 10-мина припадници на резервниот состав на Армијата од гарнизонот Прилеп: Марко Деспотоски, Нане Наумоски, Сашо Китаноски, Бранко Секулоски, Горан Миноски, Ердован Шабаноски, Љубе Грујоски, Дарко Вељаноски, Пеце Секулоски и Веби Рушидоски. Нивните имиња денес повторно ги објави и Армијата во официјалната информација за 25-годишнината.
Денешното одбележување не беше сведено на една точка. Делегација од Министерството за одбрана и Генералштабот положи венец кај Карпалак, а почит оддадоа и претставници од Кабинетот на претседателката, Владата, семејствата на загинатите и здруженија на граѓани. Во Прилеп, пак, цвеќе беше положено пред комплексот „Карпалак“, а претходно и пред спомен-обележјето и Спомен-собата во касарната „Мирче Ацев“.
Така изгледа официјалната страна на паметењето. И таа е потребна. Држава што не ги именува своите загинати и не им оддава јавна почит брзо почнува да ја губи и сопствената историска меморија. Но комеморацијата сама по себе не е доволна ако секој август го отвора истото прашање што останува нерешено до следниот август.
Карпалак денес го обедини политичкиот јазик барем во едно – дека не смее да се заборави
Премиерот Христијан Мицкоски порача дека Карпалак е заедничка рана и обврска за паметење, ставајќи го акцентот врз почитта кон загинатите и вредноста на мирот, слободата и татковината. Неговата порака беше дека споменот на луѓето кои ја исполниле својата должност кон Македонија треба да стои над дневната политика и поделбите. Пораката на премиерот за 25-годишнината беше објавена денес, на 8 август.
Претседателот на СДСМ, Венко Филипче, ја постави годишнината во слична рамка на колективна меморија, со нагласување дека Карпалак не треба да остане само календарски датум и дека мирот и стабилноста се градат преку одговорност, а не преку нови поделби. Тоа е политички јазик со поинаква интонација, но со заедничка почетна точка: загинатите не смеат да бидат заборавени.
Левица, пак, настапи со поостар политички став. Партијата ја поврза годишнината со прашањата за одговорноста, правдата и статусот на бранителите и оцени дека тие теми остануваат нерешени и четврт век подоцна. Тоа се ставови на политичка партија, а не утврдени судски факти, и токму така треба да бидат читани. Сепак, нивното присуство во денешната јавна дебата покажува дека Карпалак не е затворена историска тема, туку место каде и натаму се судираат различни толкувања на наследството од 2001. година.
Пет дена пред Охридскиот рамковен договор
Карпалак не може целосно да се разбере ако се извади од драматичниот август 2001. година. Нападот се случи пет дена пред потпишувањето на Охридскиот рамковен договор на 13. август. Во истиот период Македонија живеееше со вооружени судири, човечки загуби, политички преговори и силен меѓународен притисок за излез од кризата.
Паноптикум веќе го постави Карпалак и во пошироката хронологија на 8. август како датум во македонската и светската историја, а во текстот за 5. јули и заложбите за прекин на огнот во 2001 година е видлива политичката линија што водеше кон обидот конфликтот да заврши со договор наместо со продолжување на оружјето.
Таа поширока историска рамка не ја намалува трагедијата на Карпалак. Напротив. Политичките договори остануваат во архивите со потписи, формулации и датуми, додека цената на конфликтите останува во семејствата, во гробиштата, во спомен-собите и во имињата што секоја година повторно се читаат.
На Карпалак и по 25 години останува отворено прашањето за спомен-обележјето
Најсилниот контраст на денешното одбележување не доаѓа од партиските говори. Го дава самото место на трагедијата. На Карпалак има спомен-плоча со имињата на загинатите, но учесниците во одбележувањето повторно го отворија прашањето дека местото сè уште нема соодветно и достоинствено спомен-обележје.
Токму тука зборот „паметење“ престанува да биде свечена формулација и станува институционално прашање. Споменикот нема да ја врати изгубената младост, нема да ја намали болката на семејствата и нема магично да ги затвори сите спорови што произлегуваат од конфликтот во 2001 година. Но може да покаже дека државната почит не трае само додека камерите ја снимаат годишната комеморација.
Ако постои широка политичка согласност дека Карпалак мора да се памети, тогаш би требало да постои и волја тоа паметење да добие достоинствена, трајна и институционално уредена форма. И токму тука се мери разликата меѓу комеморација и култура на сеќавање. Првата трае еден ден. Втората останува.
Паметењето не завршува со положен венец
По 25 години, Карпалак не бара погласна реторика. Фактите се доволно тешки. 10-мина луѓе тргнале од Прилеп и не се вратиле дома. Нивните семејства живеат со последицата четврт век. Прилеп ги памети. Македонија секој 8. август повторно ги изговара нивните имиња.
Сашо Китаноски, Нане Наумоски, Бранко Секулоски, Марко Деспотоски, Ердован Шабаноски, Љубе Грујоски, Дарко Вељаноски, Веби Рушидоски, Горан Миноски и Пеце Секулоски не се фуснота од 2001. година. Тие се човечката причина поради која овој датум сè уште има тежина.
Затоа прашањето на 25-годишнината веќе не е дали државата знае да положи венец. Знае. Прашањето е дали знае својата почит да ја претвори во трајна меморија – место на кое и некој што ќе помине таму кога нема комеморација ќе разбере што се случило, кого Македонија изгубила и зошто тие десет имиња не смеат да исчезнат со завршувањето на августовскиот протокол.
