Македонската дијаспора не е само емоционална врска со татковината, ниту само спомен на семејни корени и иселенички приказни. Таа е човечки, интелектуален, економски и културен капитал без кој Македонија тешко може да размислува за посилен развој, модернизација и поголема конкурентност.
Таква беше главната порака од обраќањето на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на приемот во пресрет на дводневниот, традиционален Самит на „Македонија 2025“, на кој беа врачени признанијата за придонес на припадници на дијаспората. Сиљановска-Давкова нагласи дека државата има насушна потреба од соработка со дијаспората не само преку бизнисот, туку и преку образованието, науката, културата и спортот.
Од иселеништво до партнерство
Во политичкиот речник дијаспората често се спомнува како „потенцијал“. Но токму во тоа лежи и проблемот: потенцијалот, ако не се претвори во систем, останува пригодна фраза. Обраќањето на Сиљановска-Давкова затоа отвора пошироко прашање – дали Македонија конечно ќе ја разбере дијаспората како партнер, а не како публика пред која се држат свечени говори.
Претседателката посочи дека нашинците во странство, иако физички далеку, остануваат врзани за татковината. Таа зборуваше за професори, лекари, инженери, научници, претприемачи и интелектуалци кои изградиле респектабилни кариери надвор од земјата, но чие знаење и искуство можат да бидат вратени во македонскиот јавен, економски и образовен простор.
Во време кога дигитализацијата и вештачката интелигенција ги релативизираат границите, соработката со дијаспората повеќе не мора да значи само физичко враќање. Денес човек може да живее во Торонто, Берлин, Њујорк или Сиднеј, а да работи со македонски компании, универзитети, институции и млади таленти. Тоа е новата реалност во која државата не смее да ја гледа дијаспората само низ носталгија, туку низ знаење, мрежи, технологија и доверба.
Признанија за луѓе што оставиле трага
Годинешните добитници на признанието на „Македонија 2025“ се д-р Ичак Калдерон Адижес, Елизабет Наумовски и Антонијо Трпевски. Признанието им се доделува на истакнати личности од дијаспората за придонес во зачувување и афирмирање на македонските историски, културни и духовни традиции и вредности, како и за јакнење на националните и државните интереси и капацитети.
Признанието има посебна симболика: државата им оддава признание на луѓе кои не ја прекинале врската со Македонија, иако своите професионални траектории ги развиле во светот. Тоа има смисла само ако не остане на протокол. Вреди кога станува повик за нови облици на соработка: менторство, инвестиции, научни партнерства, културна размена, поддршка на млади, технолошки програми и институционално отворање кон луѓето што Македонија одамна ги има во светот, но не секогаш знае како да ги вклучи дома.
Дијаспората не е хомогена, но е поврзана со ист корен
Една од поважните пораки од обраќањето е дека дијаспората не е еднолична заедница. Таа е составена од различни генерации, различни животни искуства, различни степени на поврзаност со Македонија и различни професионални патишта. Но токму таа разноликост може да биде сила, ако државата ја препознае и ја организира.
Особено значаен е интересот на младите родени надвор од Македонија за македонскиот јазик, култура и традиција. Тој интерес не се подразбира сам по себе. Тој треба да се негува преку образовни програми, дигитални платформи, културни содржини, летни школи, студентски размени и проекти што не ги третираат младите од дијаспората како далечни потомци, туку како современи учесници во македонската приказна.
Во таа насока, Сиљановска-Давкова ја истакна досегашната соработка со „Македонија 2025“ преку проекти како Охрид кампот за високотехнолошка извонредност. На официјалната страница на организацијата, „Македонија 2025“ се наведени образованието, лидерството, конкурентноста, иновациите и поврзувањето како дел од својата мисија, а токму тие области се природна точка на допир меѓу државата, бизнисот, младите и дијаспората.
Од добра волја до национална политика
Клучниот предизвик не е дали дијаспората сака да помогне, туку дали Македонија има доволно јасен, стабилен и достоинствен систем за да ја прими таа помош. Повремените средби, свечените говори и пригодните признанија не се без значење, но не се доволни. Потребна е институционална меморија, континуитет, функционални канали и доверба.
Во тој контекст се вклопува и најавеното формирање Совет за дијаспора, како институционален облик на соработка. Претходно, при средба со претставнички на „Македонија 2025“, беше посочено дека Советот може да отвори простор за активно вклучување и влијание на дијаспората во матичната земја, особено во услови кога постои интерес за враќање, за нови категории признанија за млади и повратници, како и за полесно надминување на институционалните проблеми со кои се соочуваат иселениците.
Паралелно, новата Национална стратегија за соработка со дијаспората 2025-2030 треба да покаже дали државата ќе успее да ја премине линијата меѓу декларативна грижа и реална политика. Зашто дијаспората не е само прашање на идентитет, туку и на развој, демографија, образование, инвестиции и меѓународно присуство.
Македонија одамна има луѓе насекаде. Прашањето е дали ќе научи да биде држава што знае да ги слушне, да ги поврзе и да им отвори врата – не само кога им доделува признание, туку и кога им бара знаење, доверба и учество во иднината.
