Со срцето најчесто грешиме на два спротивни начина. Или секоја тегоба ја претвораме во страв или сериозен симптом прогласуваме за замор, нервоза, киселина во желудникот и „ќе помине“. Новите кардиолошки истражувања покажуваат дека меѓу овие две крајности постои нешто многу поважно: да знаеме кои сигнали бараат итна реакција, а кои секојдневни навики навистина можат да го намалат ризикот на подолг рок.
Токму тука треба да се направи јасна разлика. Ненадејната болка или притисок во градите и изразениот недостиг на воздух не се повод за прошетка – тие се повод за медицинска проценка. Пешачењето, пак, е дел од превенцијата и секојдневната грижа за организмот. Двете пораки се важни, но не смеат да се мешаат.
„24 часа пред срцев застој“ не е часовник што важи за секого
Една од темите што повторно го привлече вниманието во здравствените медиуми е можноста ненадејниот срцев застој кај дел од луѓето да биде претходно најавен со симптоми. Резултатите од истражувања треба да се читаат прецизно. На пример, едно објавено во The Lancet Digital Health покажа дека приближно половина од лицата со ненадеен срцев застој имале барем еден предупредувачки симптом во претходните 24 часа. Кај мажите како поизразен сигнал се издвојувала болката во градите, а кај жените недостигот на воздух. Тоа не значи дека секој срцев застој се најавува, ниту дека секоја болка во градите значи дека срцето ќе запре.
Уште поважно е што поново истражување од јули годинава ја поместува темата од едноставно препознавање симптом кон комбинирање на симптомот со медицинската историја. Утврдено е дека одредени комбинации – на пример болка во градите кај човек со веќе позната срцева слабост или коронарна болест, како и отежнато дишење кај лица со такви заболувања – можат подобро да укажат на непосреден ризик отколку симптомот сам по себе. Студијата опфатила лица кои веќе повикале итна помош, а авторите нагласуваат дека резултатите допрва треба да се потврдуваат во поголеми популации.
Тоа е многу попрецизна порака од идејата дека „телото точно 24 часа однапред кажува што ќе се случи“. Не кажува. Понекогаш предупредува, понекогаш не, а медицината сè уште работи на подобри модели за препознавање на оние што се во непосредна опасност.
Срцев удар и срцев застој не се ист настан
Овие два поима во секојдневниот говор често се мешаат, а разликата е суштинска. Според American Heart Association, срцевиот удар најчесто е проблем на циркулацијата – крвотокот кон дел од срцевиот мускул е блокиран. Срцевиот застој е проблем во електричната работа на срцето, при што тоа престанува ефикасно да пумпа крв. Срцев удар може да доведе до срцев застој, но не се работи за исто нешто.
Кај срцев удар човекот може да биде свесен и да разговара, иако има болка, притисок, недостиг на воздух, студена пот, мачнина или други симптоми. Кај срцев застој лицето нагло станува без свест и не дише нормално или само се бори за воздух. Тогаш времето се мери во минути.
Ако некој ненадејно колабира и не реагира, треба веднаш да се повика итна помош и да се започне кардиопулмонална реанимација, а автоматски надворешен дефибрилатор да се употреби штом е достапен. American Heart Association наведува дека непосредно започнатата CPR може двојно или тројно да ги зголеми шансите за преживување. Во Македонија единствениот европски број за итни случаи е 112.
За поширок контекст за ваквите ситуации на Panoptikum веќе пишувавме што се презема при срцев напад и можен срцев застој во авион, каде што особено се гледа колку при брзо препознавање CPR и AED можат да бидат решавачки.
А што може да направиме кога нема итен симптом? Да станеме и да одиме.
Превенцијата е многу помалку драматична. Нема сирени, нема дефибрилатор, нема еден херојски потег. Најчесто изгледа како нешто што можеме да го направиме вечерва: да не останеме уште два часа на стол или на кауч, туку да прошетаме.
Кратката прошетка по вечерата е едноставна навика што може да го прекине продолженото седење и да му помогне на организмот подобро да ја регулира гликозата по оброк.
И тука вреди да се избегне магичната бројка. 20 минути не се некаква медицинска граница по која телото одеднаш станува здраво. Вредноста е во редовноста и во заменувањето на дел од седечкото време со движење.
Систематски преглед и метаанализа во Sports Medicine покажале дека физичка активност по оброк, вклучително и пешачење, може акутно да го намали порастот на гликозата во крвта, а ефектот бил поизразен кога движењето започнувало релативно брзо по јадењето. Авторите во практичниот дел наведуваат дека и околу 20 минути пешачење може да биде корисен модел, особено по оброци по кои инаку би следувало долго седење.
Тоа е и логиката зад веќе објавениот текст на Panoptikum за пешачењето по оброк и регулирањето на шеќерот во крвта: малата навика не е лек, но е одржлив начин во денот да се внесе движење таму каде што најчесто има седење.
За срцето не е доволна една прошетка – но секоја прошетка се брои
Светската здравствена организација препорачува возрасните да имаат најмалку 150 до 300 минути умерена аеробна физичка активност неделно, или соодветна комбинација со поинтензивна активност. Пешачењето е еден од најдостапните начини да се собере дел од тоа време. WHO нагласува и нешто што често го забораваме: секое движење се брои, а премногу седечко време е само по себе здравствен проблем.
Тоа значи дека 10 или 20 минути одење по вечерата имаат смисла, но не како алиби за остатокот од денот. Ако 8 или 10 часа сме речиси неподвижни една кратка прошетка е добар почеток, не комплетно решение. Во текстот „Здрав живот: движење, исхрана и навики што навистина помагаат“ токму затоа здравјето го гледаме како збир од повторливи избори, а не како повремена дисциплина.
И можеби токму тука е најкорисната врска меѓу предупредувачките симптоми и превенцијата. Едното бара да не ја одложуваме реакцијата кога нешто е сериозно. Другото бара да не ја одложуваме грижата кога сè уште се чувствуваме добро.
Кои симптоми не треба да ги „изодиме“
Нова или необјаснива болка, притисок или силно стегање во градите, особено ако е придружено со недостиг на воздух, ладна пот, слабост, мачнина, вртоглавица или болка што се шири кон раката, грбот, вратот или вилицата, бара итна медицинска проценка. American Heart Association предупредува дека симптомите на срцев удар може да бидат силни и ненадејни, но и да започнат побавно и понејасно.
Тоа е моментот кога не се тестира дали „ќе помине ако прошетам малку“, не се чека следното утро и не се бара дијагноза на Интернет. Особено кај луѓе со позната коронарна болест, срцева слабост, претходен инфаркт или други кардиоваскуларни ризици прагот за барање медицинска помош треба да биде низок.
Срцето не ни должи спектакуларно предупредување. Понекогаш сигналот е силен, понекогаш е нејасен, а понекогаш го нема. Затоа здравата стратегија не е ниту страв од секоја сензација ниту игнорирање на телото. Таа е попрактична: итните симптоми се сфаќаат сериозно, а здравите навики се прават пред да станат итни.
Напомена: Текстот е информативен и не заменува лекарски преглед, дијагноза или терапија. При ненадејни или силни симптоми што можат да укажуваат на срцев проблем, побарајте итна медицинска помош.
