31 мај е датум со необично широк распон: од поезија и градски часовници до мировни договори, бродоградилишта, поморски битки и јавно здравје. Во него има и човечка амбиција и човечка ранливост. Еден ден што почнува со глас на поет, продолжува со звук на голем часовник, а завршува со предупредување дека цивилизацијата не се мери само со тоа што гради, туку и со тоа што успева да спаси.

Волт Витман – поетот што ја отвори реченицата кон човекот

На 31 мај 1819 година е роден Волт Витман, еден од најзначајните американски поети и автор на „Leaves of Grass“. Неговата поезија ја прошири идејата за тоа што може да биде книжевниот глас: не само строго обликувана строфа, туку дишење, движење, тело, демократија, природа и човекот во неговата целосна противречност. Academy of American Poets го бележи неговото раѓање на овој датум, а Poetry Foundation го опишува како поет кој ги славел демократијата, природата, љубовта и пријателството.

Витман е важен затоа што покажа дека големата книжевност не мора да зборува од висина. Таа може да оди меѓу луѓето, да ги слуша улиците, телата, работниците, љубовниците, болните, патниците. Некои поети ја украсуваат стварноста; Витман сакаше да ја прегрне.

Големиот часовник во Лондон почнува да го мери модерното време

На 31 мај 1859 година големиот часовник на Вестминстерската палата во Лондон почнал да работи. Според официјалната хронологија на британскиот парламент, токму тој ден Great Clock почнал да отчукува, додека големото ѕвоно подоцна ќе стане еден од најпрепознатливите звучни симболи на Британија. Парламентот на Обединетото Кралство ја врзува оваа дата со почетокот на работата на часовникот.

Часовникот не е само механизам. Тој е јавна дисциплина, ритам на градот, договор дека времето повеќе не му припаѓа само на поединецот, туку и на институцијата, транспортот, работата, парламентот, веста. Во тој звук има цела една модерна епоха.

Вереенигинг – мир што ја затвори Втората бурска војна

На 31 мај 1902 година бил потпишан Договорот од Вереенигинг, со кој завршила Втората бурска војна меѓу Британската Империја и бурските републики. Britannica го бележи овој договор како мировен чин што ја затворил војната, но и го означил крајот на независноста на Трансвал и Оранжевата Слободна Држава, кои преминале под британска управа.

Мирот не секогаш значи правда, ниту пак крајот на војната значи крај на последиците. Овој договор ја покажа старата логика на империите: прво се освојува простор, потоа се пишува документ, а најпосле генерации живеат со неговите последици.

„Титаник“ влегува во вода пред да влезе во митот

На 31 мај 1911 година во Белфаст бил лансиран „Титаник“, најголемиот и најлуксузен патнички брод на своето време. Податоците на NOAA ја бележат оваа дата како денот кога бродот бил пуштен во вода, пред неговото прво и трагично патување во 1912 година.

Во „Титаник“ има повеќе од брод. Има индустриска гордост, класна поделба, техничка самоувереност и страшна опомена дека човекот често најмногу греши кога мисли дека ја победил природата. На 31 мај тој уште бил чудо на инженерството; подоцна ќе стане една од најсилните метафори на модерната илузија за непотопливост.

Јитланд – најголемата поморска битка на Првата светска војна

На 31 мај 1916 година започнала Битката кај Јитланд, најголемиот поморски судир во Првата светска војна. Британската Голема флота и германската Флота на отворено море се судриле во Северното Море, во битка што траела до 1 јуни и останала во историјата како масивен, крвав и стратешки сложен судир без едноставен победник. Naval History and Heritage Command ја опишува Јитланд како најголема поморска битка меѓу тие две флоти во војната.

Јитланд е пример за тоа како војната понекогаш создава огромен настан без јасна морална или политичка катарза. Многу метал, многу оган, многу загубени животи – и сепак, историјата продолжува како ништо конечно да не е решено.

Јужна Африка станува република

На 31 мај 1961 година Јужна Африка станала република, напуштајќи го дотогашниот статус на доминион. Историските прегледи ја врзуваат оваа промена со уставниот акт од 1961 година, но и со поширокиот контекст на апартхејдот и меѓународната изолација. Архивскиот преглед на Белата куќа забележува дека истата година земјата се повлекла од Комонвелтот, меѓу другото и поради меѓународните реакции против апартхејдот.

Тука датумот добива потемна нијанса. Републиката, како форма, не е автоматски слобода. Сè зависи од тоа кој има права, кој има глас, кој е видлив во законот, а кој е турнат настрана. Историјата не се задоволува со имиња на уредувања; таа прашува каков живот стои зад нив.

31 мај како ден против тутунот

На 31 мај секоја година се одбележува Светскиот ден без тутун. Светската здравствена организација го востановила овој ден за да го насочи вниманието кон опасностите од тутунот, практиките на тутунската индустрија и правото на луѓето на поздрав живот. СЗО наведува дека одлуката за одбележување на World No Tobacco Day секој 31 мај била донесена со резолуција во 1988 година, по првичната иницијатива од 1987 година.

Овој дел од датумот е особено важен затоа што го враќа фокусот од големите историски сцени кон телото, здивот, зависноста и секојдневната одлука. Некогаш историјата е во парламент, некогаш во бродоградилиште, некогаш во битка. А некогаш е во најобичната човечка борба да се преживее поздраво.

Датум на звук, вода и здив

31 мај може да се чита како датум на три симболи: звук, вода и здив. Звукот е во часовникот на Вестминстер и во поетскиот глас на Витман. Водата е во „Титаник“ и во Јитланд, во човечката желба да се совлада морето и во нејзината трагична граница. Здивот е во Светскиот ден без тутун, во здравјето како најлична и најполитичка тема.

На крај, токму тоа го прави овој датум вреден за паметење. Не нуди една голема приказна, туку неколку различни огледала: како градиме, како војуваме, како пишуваме, како владееме и како се однесуваме кон сопствениот живот.