Заканите упатени преку социјалните мрежи кон премиерот Христијан Мицкоски и неговото семејство повторно го отворија прашањето каде завршува грубиот политички говор, а каде почнува реалното загрозување на нечија сигурност. Случајот не треба да се претвора ниту во политички спектакл ниту во пресуда однапред, но не смее да биде релативизиран како обична интернетска кавга.
Основното јавно обвинителство во Куманово поведе постапка против 39-годишен жител на селото Черкези, осомничен за кривичното дело „загрозување на сигурноста“. Според досега објавените информации, осомничениот преку пораки на социјалните мрежи упатувал навреди и закани кон претседателот на Владата.
Обвинителството побарало притвор, наведувајќи ги околностите под кои било извршено делото, опасноста од бегство и претходното поведение на осомничениот. Како значајна околност било посочено дека тој и претходно им бил познат на органите на прогонот по дела од областа на насилниот криминал, како и по прекршоци против јавниот ред и мир.
Според обвинителската процена, постоела реална опасност агресивните испади да прераснат во потешки дела со животозагрозувачки последици. По предлогот на Обвинителството, судија на претходна постапка определил осумдневен притвор.
Против лицето е поведена постапка, но тоа се смета за невино додека вината не биде утврдена со правосилна судска пресуда.
Закана кон човекот и закана кон функцијата
Христијан Мицкоски изјави дека за случајот дознал претходниот ден. Според неговото сведочење, пораките содржеле тешки навреди, закана дека ќе биде убиен на плоштад и пцости упатени кон неговото семејство. Тој нагласи дека, како носител на институционална функција, очекува надлежните органи да го водат случајот согласно со законските процедури.
Заканата кон премиерот истовремено има две димензии. Првата е лична: зад функцијата постои човек, семејство и приватен живот што државата е должна да ги заштити. Втората е институционална: заканата кон носител на највисока извршна функција е напад врз чувството дека политичките и општествените конфликти мора да се решаваат со зборови, избори и законски постапки, а не со страв и насилство.
Сепак, тоа не значи дека заканата кон функционерот е поважна од заканата кон кој било друг граѓанин. Напротив, вистинскиот тест за правната држава е истиот степен на сериозност да се покаже и кога жртвата нема обезбедување, политичка моќ, медиумска видливост или пристап до институциите.
Социјалните мрежи не се простор надвор од законот
Дигиталната комуникација создаде опасна психолошка дистанца. Луѓето пред екранот неретко пишуваат работи што не би ги изговориле лице в лице. Брзината, анонимноста и чувството дека објавената порака ќе исчезне во бескрајниот тек на содржини ја намалуваат самоконтролата.
Но социјалната мрежа не е правен вакуум. Заканата не ја губи својата тежина само затоа што е испратена преку профил, коментар или приватна порака. Дигиталниот запис, напротив, може да содржи траги за времето, начинот, повторливоста и контекстот во кој била упатена. Секако, не секоја навреда претставува кривично дело и не секоја непримерна реченица е доказ за намера да се изврши насилство. Демократијата мора да остави широк простор за критика, протест, сатира, гнев и остро несогласување со власта. Граѓанинот има право да каже дека некоја политика е погрешна, штетна или неправедна. Има право да бара оставка, одговорност и промена на власта.
Но повикот на физичко насилство и конкретната закана по животот не се политичка критика. Тие не придонесуваат кон јавната дебата, туку се обидуваат да ја заменат дебатата со заплашување.
Како се проценува сериозноста на една закана?
Најтешката задача за полицијата, обвинителството и безбедносните служби е да направат разлика меѓу импулсивен и неодговорен испад и порака што најавува реална опасност. Ниту една институција не може механички да претпостави дека секој груб коментар ќе премине во дело. Но не смее ниту автоматски да го прогласи за празен збор. При проценувањето на ризикот се важни повеќе околности: дали заканата е конкретна, дали се повторува, дали се посочени место или начин, дали сторителот се обидувал да се приближи до жртвата, дали располага со средства за извршување насилство и дали во минатото покажувал насилно или конфликтно однесување.
Значење има и промената на однесувањето. Една закана може да започне како навреда, потоа да стане опсесивна комуникација, следење, собирање информации или физичко приближување. Токму затоа процената треба да биде стручна, индивидуална и заснована врз докази, а не врз политичката припадност на жртвата или сторителот.
Заштитата не смее да се претвори во цензура
Во вакви случаи постои и спротивна опасност: оправданата потреба за заштита од насилство да биде искористена за ограничување на политичката критика. Ако секој остар збор се толкува како безбедносна закана, тогаш институциите можат да произведат страв и автоцензура. Затоа границата мора да биде јасна. Критиката ја оспорува политиката, одлуката, карактерот или способноста на функционерот. Заканата најавува или посакува физичко зло и кај жртвата создава оправдано чувство на несигурност. Правната држава мора решително да го гони второто, без да го задушува првото.
Исто така, мерките што се преземаат мора да бидат законски и пропорционални. Притворот не е казна, туку мерка за обезбедување на постапката и за спречување на конкретно утврдени ризици. За вината не одлучуваат политичарите, јавноста или медиумите, туку независен суд врз основа на докази.
Одговорност имаат и политичарите
Случајот не може да се разгледува изолирано од пошироката политичка комуникација. Во општество во кое противникот секојдневно се претставува како предавник, криминалец, непријател или суштество без човечко достоинство, расте можноста некој да заклучи дека против него се дозволени и недемократски средства.
Политичарите имаат право енергично да се спротивставуваат, но носат поголема одговорност за зборовите бидејќи располагаат со јавна сцена, партиска инфраструктура и следбеници. Кога тие го нормализираат понижувањето, тешко можат да очекуваат јавниот простор да остане мирен и рационален.
Осудата на заканите затоа не смее да зависи од тоа кому му се закануваат. Ако партиите ги осудуваат само нападите врз своите претставници, а ги релативизираат или премолчуваат заканите кон политичките противници, тогаш не ја бранат демократијата – ја користат безбедноста како партиско оружје.
Одговорноста на медиумите
Медиумите имаат обврска да информираат за сериозноста на случајот, но и да не станат засилувач на јазикот на насилството. Постојаното повторување на најгрубите формулации во наслови и објави може да ја сензационализира заканата, да ја зголеми вознемиреноста и да му даде непотребна видливост на сторителот.
Одговорното известување треба јасно да ги разликува фактите од тврдењата. Треба да се наведе што соопштило Обвинителството, што изјавила засегнатата личност и што допрва треба да биде утврдено во постапката. Неопходно е да се почитува презумпцијата на невиност и да не се објавуваат непотребни детали што би можеле да поттикнат имитација или дополнителна радикализација.
Неказнивоста ја охрабрува ескалацијата
Доколку заканите остануваат без институционален одговор, се создава уверување дека дигиталното насилство нема последици. Следниот чекор може да биде уште погруба порака, организирано вознемирување, следење или физички напад. Секако, институционалната сила не се покажува со спектакуларни апсења и политички изјави. Таа се покажува со брза проверка на фактите, стручна процена на ризикот, обезбедување докази, пропорционални мерки и судска постапка во која се почитуваат правата на сите страни.
Потребна е и подеднаква достапност на заштитата. Новинарите, активистите, жените изложени на закани, службените лица и обичните граѓани често добиваат насилни пораки без нивните случаи да предизвикаат поширока реакција. Законот мора да функционира според тежината на заканата, а не според јавната моќ на лицето кон кое е упатена.
Демократијата завршува таму каде што започнува заплашувањето
Политичкиот конфликт е природен дел од демократијата. Заканата со насилство не е. Таа не е поостра форма на критика, туку обид критиката да биде заменета со страв.
Случајот со заканите кон премиерот треба да добие целосна институционална разрешница, без политичко мешање, без медиумска пресуда и без релативизирање. Ако доказите ја потврдат одговорноста, мора да следува законска санкција. Ако не ја потврдат, постапката мора да го покаже и тоа.
Најзрелата реакција на едно демократско општество не е да возврати со нова омраза, туку да покаже дека поседува институции способни да ја препознаат опасноста, да го заштитат загрозениот и истовремено да го зачуваат правото на слободен говор.
Зборот е темел на демократијата само додека не стане алатка за заплашување. Кога прераснува во конкретна закана по животот, државата има обврска да реагира – мирно, законски, еднакво и навреме.
