Најнапредниот кандидат доби стара балканска сметка

Црна Гора е најблиску до членство во Европската Унија, но токму затоа нејзиниот европски пат станува највидлив тест за едно старо прашање: може ли проширувањето да биде процес заснован на реформи, ако секоја соседска недовршеност во одреден момент станува европски услов?

На Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ ја поддржа европската перспектива на регионот, но јасно порача дека за полноправно членство мора да бидат исполнети сите критериуми. Во случајот на Црна Гора тоа не значи само реформи, поглавја и усогласување со европското законодавство. Значи и отворање на неколку чувствителни билатерални прашања со Хрватска.

Имено, Загреб бара правно уредување на обештетувањето на поранешните логораши, решавање на имотно-правните барања на семејства од Хрватска, прашањето за спомен-плочата во поранешниот логор Морињ, сопственоста над училишниот брод „Јадран“, утврдување на границата, гонење на воени злосторства и продолжување на потрагата по исчезнатите лица.

Европската интеграција како арена за недовршена историја

Ова е дипломатски разбирливо. Европската Унија почива на владеење на правото, добрососедство, институционална доверба и способност државите да ги затвораат конфликтите без да ги префрлаат во заедничката куќа. Во практика за Западен Балкан тоа секогаш значи нешто повеќе: историјата не останува во учебниците, туку влегува во преговарачките рамки.

Црна Гора досега важеше за најчистата европска приказна во регионот. Нема голем спор со името, нема тежок идентитетски јазол како Македонија, нема статусна драма како Косово, нема геополитичко двоумење од српски тип. Сепак, ни таа не може да стигне до крајот без да се соочи со последиците од распадот на Југославија, военото наследство и нерешените прашања со соседите.

Токму тука случајот станува важен и за Македонија. На Panoptikum веќе пишувавме дека Тиват ја враќа големата европска дилема: дали ЕУ навистина сака проширување со јасен крај или сака контролирано приближување без политичка обврска. Сега се гледа и вториот дел од дилемата – дали земјите кандидати можат да напредуваат само според заслуги, ако секоја земја членка може да ја внесе својата билатерална агенда во европскиот процес.

Црна Гора напредува, но финишот е најтежок

Црна Гора ги отвори сите 33 преговарачки поглавја, а според Советот на ЕУ со последната привремена затворачка одлука во март годинава вкупно 14 поглавја се привремено затворени. Тоа ја држи Подгорица на првото место во европската трка на Западен Балкан, но и ја прави најизложена на политички услови што доаѓаат кога членството веќе не е далечна метафора, туку реална можност.

Во таа смисла изјавата на Пленковиќ не е само порака до Подгорица. Таа е порака до целиот регион: европскиот пат не завршува со исполнување технички критериуми. Завршува тогаш кога земјата ќе покаже дека може да влезе во Унијата без да внесе нерешени конфликти, отворени рани и соседски недоверби.

Тоа е разумен принцип, но има и опасна страна. Ако добрососедството се претвори во алатка за притисок без јасни европски граници, тогаш процесот станува помалку предвидлив. А проширувањето, за да биде кредибилно, мора да биде и фер. Не може кандидатите да слушаат дека напредокот е „заснован на заслуги“, а потоа да откриваат дека вистинската врата се отвора во главниот град на соседната земја.

Балканската лекција за Брисел

Европската Унија денес сака да го забрза проширувањето, барем на ниво на политички јазик. Француско-германските идеи за постепена интеграција, Планот за раст и новите пораки од Тиват сугерираат дека Брисел разбира оти долгото чекање ја троши довербата. Но довербата не се враќа само со нови формули. Таа се враќа со јасни правила, еднаков третман и политичка храброст.

Затоа случајот со Црна Гора е повеќе од спор меѓу Подгорица и Загреб. Тој е мал прозорец во големата европска слабост на Балканот: ЕУ сака стабилност, но често дозволува стабилноста да зависи од националните калкулации на нејзините членки. Сака реформи, но не секогаш знае како да ги заштити реформските резултати од билатерални блокади. Сака регионална соработка, но процесот го прави доволно ранлив за секоја стара сметка да стане нов услов.

Ако Црна Гора сака да биде првата следна членка, ќе мора да покаже дека може да ги затвори и поглавјата и раните. Ако Хрватска сака да биде европски ментор, а не само чувар на влезната врата, ќе мора да покаже дека бара решенија, а не политичка демонстрација на моќ. А ЕУ ќе мора да одговори на најтешкото прашање: дали проширувањето е заедничка европска политика или збир од национални вета.

Европскиот пат како огледало за Македонија

За Македонија ова не е далечна црногорска тема. Напротив, таа звучи болно познато. Кога билатералните прашања влегуваат во европскиот процес, тие ја менуваат природата на интеграцијата. Од реформа на институциите процесот станува тест на историско трпение, дипломатска издржливост и политичка асиметрија.

Затоа треба внимателно да се чита секоја реченица од Тиват. Црна Гора можеби е најнапредниот кандидат, но токму нејзиниот случај покажува дека на Балканот финишот никогаш не е само финиш. Тој е место каде што ЕУ, соседите и самата земја кандидат мора да докажат дека европската иднина не е само убав збор, туку договор што има правила и морална тежина.