Има нешта што јазикот ги открива дури и кога мислиме дека се шегуваме. Јас, на пример, извесно време тврдоглаво инсистирав на „русокоси“, а во вицевите – само во нив – прифатив да ги нарекувам „плавуши“. Не затоа што така е правилно, туку затоа што така е масовно прифатено, еден вицерски србизам што не е усвоен во македонскиот јазик. Патем, кај нас е прифатен зборот „блондинка“, преземен од англискиот blonde. Ситница, ќе рече некој. А јас велам – не е. Во тие мали јазични поместувања се гледа како настануваат стереотипите.
Вицот како огледало
Вицевите за „плавуши“ се посебна категорија. Во секоја анализа на хуморот тие заслужуваат свој агол, свој третман. Ова што следи, преземено од интернет, го читам како почетна прибелешка, не како конечна вистина. Се раскажува дека првите вакви вицеви настанале уште во 18 век, благодарение на убавата француска куртизанка Розали Дуте, позната по тоа што зборувала исклучително бавно. Толку бавно што луѓето околу неа мислеле дека е ментално заостаната. Нејзиниот начин на изразување станал инспирација за сатиричната претстава „Les Curiosités de la Foire“, изведена во Париз во 1775 година, која наводно со недели ги полнела салите. Оттаму до навиката да се исмејуваат сите дами што потсетувале на неа – чекорот бил краток.
Историјата на оваа анегдота се среќава во повеќе културни прегледи на европскиот театар и сатира, како што може да се види во архивите на Gallica – дигиталната библиотека на Националната библиотека на Франција (линк-анкoр: „Gallica дигитална библиотека“).
Зошто се фатални
Потоа доаѓа вечното прашање – зошто плавушите се фатални за мажите. Некои го поставуваат како провокација, други како контра. Јас се држам до деталите. Русокосите девојки и жени, за чија „сомнителна“ интелигенција секојдневно се измислуваат вицеви, стигнаа и до универзитетските амфитеатри. И тоа не било кои – туку до Сорбона. Таму се родила идејата дека токму тие се фатални за машкиот род и дека тоа вреди да се испита.
Истражувањата и конференциите што ја анализираат оваа опсесија често се повикуваат на културни архетипи и популарна култура, тема која е добро документирана и во Journal of Popular Culture (линк-анкoр: „опсесијата со русокосите во поп културата“).
Од Венера до Холивуд
Од Венера, родена од морска пена и со руси кадрици што ја прикриваат голотијата, преку ангелските мадони на ренесансата и невините принцези од бајките, до платинестите икони на Холивуд – плавушите се повторуваат како мотив на желба. Кај некои режисери таа желба се претвора во опсесија, а кај сликарите и писателите во идеал. Не случајно му се припишува на Бодлер мислата дека за да биде обожувана, жената треба да има коса со боја на злато.
Овој континуитет е анализиран и од историчарите на уметност, на пример во материјалите на The Metropolitan Museum of Art (линк-анкoр: „симболиката на русата коса во уметноста“).
Еволуцијата како алиби
Една антрополошка теорија, често цитирана но и оспорувана, вели дека плавушите се појавиле кон крајот на последното ледено доба во северна Европа, како резултат на сексуална селекција во услови на недостиг од мажи. Современата генетика, сепак, е повнимателна со ваквите тврдења. Денес знаеме дека русата коса е резултат на специфични генетски варијанти и дека не постои „намерна“ еволуција во тој правец, што јасно го објаснуваат трудовите објавени во Nature Genetics (линк-анкoр: „генетиката на бојата на косата“).
Митот за исчезнувањето
Често се повторува и тврдењето дека природните блондинки ќе исчезнат за два века. Светската здравствена организација, всушност, нема официјален став што го потврдува тоа. Станува збор за популарен мит, а не за научен заклучок. Она што е сигурно е дека бојосаните плавуши нема да исчезнат. Напротив. Индустријата за козметика и бои за коса постојано расте, што е јасно од податоците на Statista (линк-анкoр: „пазарот на бои за коса“).
Стереотипот што се враќа како бумеранг
Истражувањата покажуваат дека стереотипите имаат реално влијание. Кога жените се изложени на вицеви за „глупави плавуши“, нивната самодоверба и перформанс можат привремено да опаднат. Тоа не значи дека се помалку интелигентни, туку дека предрасудата делува како психолошки товар. Овој феномен е добро документиран во социјалната психологија и може да се прочита во прегледите на American Psychological Association (линк-анкoр: „ефектот на стереотипите врз перформансот“).
На крајот, плавушите станаа мерна единица за глупост во вицевите, но истите тие вицеви откриваат повеќе за општеството што ги раскажува отколку за жените што се нивна тема. И не случајно, на 9 јули, светот го одбележува Денот на плавушите – како мал, ироничен реванш.
