Филмот „Woman Unknown“ на данско-египетската режисерка Меј ел-Туки го освои Златниот лав на 83. Венециски филмски фестивал, додека главната актерка Матилде Арсел ја доби наградата „Куп Волпи“. Фестивалот заврши во знакот на женските приказни, политички ангажираниот филм и документарецот „NAZA“ за војната во Газа, кој по премиерата беше поздравен со речиси 25-минутни овации.
83-тото издание на еден од најстарите и највлијателните светски филмски фестивали заврши со триумф на дело кое ја истражува положбата на жената во општество подготвено да суди, но не и да ја разбере нејзината лична историја.
„Woman Unknown“ на режисерката Меј ел-Туки беше прогласен за најдобар филм и го доби престижниот Златен лав. Успехот беше надополнет со наградата за најдобра актерка, која ѝ припадна на Матилде Арсел за нејзината прва голема главна филмска улога.
Двојното признание го претвори филмот во централна точка на фестивалската завршница, но и во повод за поширока дебата за застапеноста на жените во современата кинематографија. Меј ел-Туки беше единствената режисерка меѓу авторите на 21 филм во главната конкуренција.
Приказна за вина, осуда и женска невидливост
Дејството на „Woman Unknown“ е сместено во Данска по завршувањето на нацистичката окупација. Во средиштето на приказната е жена која работи како домашна помошничка и дадилка, носејќи тајна од времето на Втората светска војна – врска со германски војник.
Нејзиното минато постепено се претвора во средство за општествено осудување. Филмот ја набљудува тенката граница меѓу личната вина и колективната одмазда, како и начинот на кој женското тело, интимноста и изборите стануваат предмет на јавна контрола.
Наместо класична историска реконструкција, делото отвора прашања што остануваат современи: кој има право да ја определува моралната вредност на една жена, дали приватната историја може да биде одвоена од политичките околности и зошто општествата толку лесно создаваат „непознати жени“ – личности чии гласови се потиснати, а чии животи се сведуваат на пресуда.
Наградата за Матилде Арсел покажува дека жирито ја препознало токму актерската способност тишината, стравот и потиснатата траума да се претворат во главен драмски јазик на филмот.
Победа со дополнително симболично значење
Златниот лав за Меј ел-Туки има значење и надвор од уметничката вредност на филмот. Таа стана осмата жена што ја освоила главната награда во историјата на Венецискиот филмски фестивал.
Фактот дека во конкуренцијата имаше само една режисерка повторно го отвори прашањето за родовата нерамнотежа во филмската индустрија. Победата не го отстранува проблемот, но покажува колку е важно пристапот до продукција, финансирање и фестивалска видливост да не остане ограничен на веќе воспоставените авторски кругови.
Признанието за „Woman Unknown“ затоа може да се чита и како потсетување дека филмската рамноправност не завршува со една награда. Вистинската промена би значела повеќе режисерки во конкуренцијата, поголема тематска разновидност и системска поддршка за авторките во сите фази од создавањето на филмот.
„NAZA“ – филм за Газа што ја потресе Венеција
Другото дело што силно го одбележа фестивалот беше документарниот филм „NAZA“ на израелските режисери Јувал Абрахам и Рејчел Сзор. По неговата премиера публиката реагираше со овации што траеја речиси 25 минути, една од најдолгите забележани реакции во историјата на фестивалот.
Документарецот се заснова на разговори со 24 припадници на израелските воени и разузнавачки структури. Дел од соговорниците зборуваат за следењето, изборот на цели и проценувањето на очекуваниот број цивилни жртви при нападите во Газа. Нивниот идентитет е заштитен со дигитално изменети лица и гласови.
Насловот „NAZA“ потекнува од израз што, според авторите, се употребува во израелскиот воено-разузнавачки систем за очекуваните цивилни жртви, односно за таканаречената колатерална штета при напад врз определена цел.
Филмот го разгледува и користењето системи за обработка на голем број разузнавачки податоци, вклучително и програмата позната како „Lavender“. Преку сведоштвата, авторите поставуваат прашања за одговорноста кога технологијата се применува во воени одлуки со непосредни последици врз цивилното население.
„NAZA“ ја доби Специјалната награда на жирито, со што неговото присуство на фестивалот не остана само на впечатливата реакција од публиката. Наградата го внесе документарецот во средиштето на разговорот за односот меѓу филмот, војната и политичката одговорност.
Тешки обвинувања и демант од израелската армија
Сведоштвата и тврдењата изнесени во документарецот предизвикаа силни реакции. Израелската армија ги отфрли наводите дека намерното убивање цивили претставува официјална политика и соопшти дека филмот ги вади воените одлуки од контекст.
Според позицијата на армијата, при изборот на цели се проценуваат очекуваната воена корист и можната штета врз цивилите, а разузнавачките и технолошките системи им служат како алатки на аналитичарите, а не како автономни механизми за донесување одлуки. Израел тврди и дека нападите не се одобруваат кога очекуваната цивилна штета е несразмерна со воената цел.
Овие деманти не ја затвораат дебатата што ја отвора филмот. Напротив, тие ја нагласуваат потребата тврдењата, воените процедури и конкретните последици да бидат предмет на независна и темелна проверка.
Од новинарска и документаристичка гледна точка значењето на „NAZA“ се наоѓа токму во обидот воената машинерија да се набљудува преку луѓето што учествувале во нејзиното функционирање. Истовремено, тежината на изнесените наводи бара внимателно разграничување меѓу сведоштвата на учесниците, толкувањата на авторите и официјалниот одговор на институциите.
„Possible Love“, „DAU“ и признанието за Џон Малкович
Големата награда на жирито – Сребрен лав му припадна на јужнокорејскиот режисер Ли Чанг-донг за „Possible Love“. Филмот ги истражува класните поделби, семејните односи и ранливоста на луѓето изложени на моќта на побогатите општествени слоеви.
Сребрениот лав за најдобра режија го доби Иља Хржановски за „DAU“, амбициозно и контроверзно дело поврзано со советскиот физичар Лав Ландау и со механизмите на репресијата во советското општество.
„Купот Волпи“ за најдобар актер му беше доделен на Џон Малкович за улогата во „Wild Horse Nine“. Неговата изведба во политичката сатира со елементи на приказна за американските разузнавачки структури беше оценета како една од најсилните актерски креации на фестивалот.
Наградата за најдобро сценарио ја доби „Un Bon Petit Soldat“, а признанието „Марчело Мастројани“ за млад актер или актерка во подем ѝ припадна на Малу Кебизи.
Политиката како неизбежен дел од современиот филм
Годинешната Венеција покажа дека големите фестивали веќе не можат да бидат само простори за премиери, гламур и црвен тепих. Филмовите што добија најголемо внимание се занимаваат со историска вина, женска автономија, класна нееднаквост, политичка репресија, воена технологија и страдањето на цивилите.
Тоа не значи дека уметничката вредност треба да се потчини на дневната политика. Напротив, највлијателниот политички филм е оној што не се сведува на парола, туку создава ликови, дилеми и слики што го принудуваат гледачот да размислува и по завршувањето на проекцијата.
Во таа смисла, наградите за „Woman Unknown“ и „NAZA“ претставуваат две различни лица на ангажираниот филм. Првиот ја испитува историската неправда преку интимната судбина на една жена, а вториот директно навлегува во механизмите на современата војна.
Венеција меѓу уметноста и совеста
Венецискиот фестивал останува место каде што се мери уметничкиот престиж, но и простор во кој светските конфликти добиваат човечки лица. Ова издание покажа дека публиката не реагира само на естетиката и славните имиња, туку и на филмовите што отвораат непријатни прашања.
Триумфот на „Woman Unknown“ ја истакна силата на една потисната женска приказна. Приемот и наградата за „NAZA“ покажаа дека документарниот филм може да стане важен учесник во меѓународната јавна дебата. Признанијата за Ли Чанг-донг, Иља Хржановски, Џон Малкович и другите автори дополнително ја потврдија тематската и стилската разновидност на фестивалот.
Златниот лав оваа година не му припадна само на еден филм. Симболично, тој ја награди потребата да се слушнат луѓето што историјата, политиката и општествената осуда се обидуваат да ги претворат во безимени и непознати.
