Книгите имаат чуден начин да го преживеат времето. Некои остануваат на полиците како сведоштво за едно минато време, други се препечатуваат со децении, а некои повторно го наоѓаат патот до читателите токму благодарение на технологијата.
Од денес, 8 август 2026 година, во Е-библиотеката на Паноптикум за бесплатно онлајн читање е достапно изданието „Силјан Штркот – Кузман Капидан“ од 1945 година.
За нас ова издание има и дополнително значење. Книгата ја добивме благодарение на соработката со Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје, а сега е поставена во дигиталната библиотека и им е достапна на регистрираните корисници на Паноптикум.
Соработката со една од најзначајните библиотечни институции во Скопје е дел од идејата што стои зад Е-библиотеката – вредните книги од македонската книжевна традиција да не останат достапни само во физичките фондови, туку да стигнат и до читателот кој денес книгата ја отвора на компјутер, таблет или телефон.
Книга од првите години на современото македонско книгоиздавање
„Силјан Штркот – Кузман Капидан“ е издание објавено во Скопје во 1945 година, во периодот кога се поставуваат темелите на современото книгоиздавање на кодифициран македонски јазик.
Во библиографските записи изданието се среќава меѓу првите книги на Државното книгоиздателство на Македонија, со редакција на Крум Тошев и Васил Иљоски.
Во една книга се среќаваат два исклучително важни текста од македонската книжевна и фолклорна меморија – „Силјан Штркот“ на Марко Цепенков и творбата за легендарниот Кузман Капидан.
Токму затоа ова издание не треба да се гледа единствено како стара книга. Тоа е и сведоштво за времето во кое македонското усно и книжевно наследство започнува систематски да се пренесува во изданија на современ македонски јазик.
„Силјан Штркот“ – едно од најзначајните дела на Марко Цепенков
„Силјан Штркот“ е едно од најпрепознатливите дела на Марко Цепенков и еден од врвовите на македонската народна и фантастична проза.
Истражувачите на творештвото на Цепенков посочуваат дека неговата улога одамна ја надминува едноставната улога на собирач и запишувач на народни умотворби. Неговиот раскажувачки талент, начинот на кој ја гради приказната и богатството на народниот јазик му даваат на „Силјан Штркот“ посебно место во развојот на македонската проза. МАНУ го определува токму ова дело како едно од најсовршените раскажувачки остварувања на Цепенков.
Во центарот на приказната е Силјан, човек кој не сака да го прифати животот и обврските што ги очекува неговото семејство.
Тој го напушта домот и влегува во свет во кој реалното постепено се меша со чудесното. Неговото патување и преобразба го принудуваат поинаку да ги погледне семејството, сопствените избори и местото од кое заминал.
На површината, „Силјан Штркот“ е фантастична приказна исполнета со чудесни случувања. Под неа се отвораат многу подлабоки прашања – за зрелоста, непослушноста, одговорноста, домот, заминувањето и потребата човек понекогаш да изгуби нешто за вистински да ја разбере неговата вредност.
Можеби токму затоа приказната продолжува да живее повеќе од еден век по Цепенков. Таа може да се чита како народна сказна, како приказна за семејството и созревањето, но и како раскажување за вечната човечка желба да се избега од сопствениот свет – и потоа повторно да се пронајде патот до него.
Академските истражувања и денес го третираат „Силјан Штркот“ како еден од темелните текстови на Цепенковото книжевно наследство.
Кузман Капидан – кога историското се претвора во народно паметење
Вториот дел од изданието нè носи кон ликот на Кузман Капидан, историска и фолклорна фигура која останала длабоко врежана во македонското народно паметење.
Во народната традиција Кузман се претвора во симбол на храброста и заштитата на населението. Неговата приказна се пренесувала преку песната и усното предание, а ликот постепено ја надминал сопствената историска биографија.
Токму тука може да се види една од најинтересните особини на народната книжевност: историскиот човек станува јунак, јунакот станува песна, а песната продолжува да живее и тогаш кога времето во кое настанала одамна исчезнало.
Кузман Капидан така станува дел од пошироката книжевна и културна меморија на Македонија.
Од библиотечниот фонд до дигиталниот читател
Токму тука започнува современиот дел од приказната на ова издание.
Примерокот на „Силјан Штркот – Кузман Капидан“ што сега го отвораме за читателите го добивме во соработка со Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје.
За Паноптикум ваквата соработка има многу конкретна смисла: книгата што со децении постои во библиотечниот фонд да добие можност повторно да биде отворена и читана.
Дигитализацијата има вистинска вредност тогаш кога зад скенираната страница стои читател.
Таа овозможува старо и тешко достапно издание да стигне до ученик кој првпат се среќава со Силјан, до студент кој го истражува творештвото на Марко Цепенков, до читател кој ја памети приказната од детството или до Македонец кој живее илјадници километри од библиотеката во која се чува физичкиот примерок.
Книгата се чита бесплатно во Е-библиотеката на Паноптикум
„Силјан Штркот – Кузман Капидан“ е поставена како бесплатно издание во Е-библиотеката на Паноптикум.
За читање не е потребно купување. Доволно е читателот да има бесплатна Panoptikum сметка и да биде најавен. Секоја активна сметка автоматски го добива бесплатниот пристап до книгите означени како бесплатни во библиотеката.
Изданието има 56 страници, а книгата се отвора директно преку заштитениот онлајн reader на Паноптикум. Не се испорачува како директен PDF download. Reader-от користи подготвени WebP страници со проверка на пристап и заштита со воден жиг.
„Силјан Штркот – Кузман Капидан“ можете да ја отворите и да започнете со читање тука:
Читај бесплатно во Е-библиотеката на Паноптикум
Со секоја ваква книга дигиталната библиотека станува нешто повеќе од каталог на наслови. Таа станува место на средба меѓу старото издание и новиот читател.
Им благодариме на Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје за соработката и за можноста ова вредно издание повторно да стигне до публиката.
Книгите се чуваат на полици. Книжевноста се чува со читање.
