На прв поглед, ова е стара групна фотографија: сериозни лица, свечена поставеност, деца во преден план, жени и мажи наредени како за семеен албум. Но датумот и местото ја отвораат многу пошироко: 1 септември 1899 година, Солун, конференција на евангелските работници во солунската мисија. Во еден кадар се собрани американски мисионери, македонски евангелски учители, проповедници, пастири, жени што учеле и подучувале, деца што ја носат тивката човечка страна на една голема историска мрежа.

Оваа фотографија не е важна само за историјата на протестантизмот во Македонија. Таа е важна затоа што покажува како на крајот од XIX век, во време на османлиска Македонија, образованието, верата, печатената култура, женското школување и локалните општини веќе се движеле низ исти канали. Солун бил порта, Битола била силна мисионерска точка, Радовиш, Кавадарци, Струмица, Муртино, Воден, Дојран, Банско и Кукушко биле дел од жива карта, не само географска, туку духовна и просветна.

Фотографија како историски доказ, не како сувенир

Во долниот ред, според приложениот опис на фотографијата, седната прва од лево е Мис Елен Стоун – американската мисионерка што две години подоцна ќе стане позната во меѓународната јавност преку аферата „Мис Стон“. До неа се Рут Хаус, ќерка на мисионерот Хаус, потоа Берд и Бонд – американски мисионерки и учителки во женското училиште во Битола, сопругата на Е. Хаскел, Караделева од Тодорак, Керафинка Ваева, евангелистичка учителка, и Ј. Хаус. Напред се децата на мисионерките – мал, но важен детал, затоа што сведочи дека оваа мисионерска средина не била само институционална, туку и семејна, патувачка, ризична, секојдневна.

Во вториот ред стојат македонски евангелски учители и учителки: В. Сардарева, Донка Илиева, Нарика Зриева, евангелисти од Дојран и Тодорак. Во повисоките редови се Едуард Хаскел, Данаил Тенков, Кале Темков од Кавадарци, Захарие Даскалов од Кавадарци – пастир во евангелската црква во Радовиш, Ирјаров од Солун, пастир Костадин Граченов од Банско, Коце Кимов од Радовиш, американските теолози и мисионери Уван Борд и Луис Боуд, пастир Константин Момиров од Битола, Џон Хаус, директор на мисионерската мисија во Солун, Димитар Караделев од Горни Тодорак, пастор Герасим Попов од Банско, Христо Зриев од Битола, Владимир Даскалов од Кавадарци, пастир Д. Кефиев од Воден и Божин Белев од Струмица, проповедник во Муртино.

Не е мала работа што во еден кадар стојат толку многу локални имиња. Тие го поместуваат читањето на фотографијата: таа не е само „американска мисија во Македонија“, туку мрежа во која домашните учители, проповедници и заедници имале активна улога.

Солунската мисија и македонската мрежа на училишта

Американската протестантска мисионерска активност во Македонија не може да се разбере само како верска појава. Таа била и образовна, печатарска, хуманитарна и културна. Истражувањата за американските протестантски мисии во османлиските европски провинции ја издвојуваат токму тројната линија на дејствување: литература, образование и евангелизација. Во тој систем, училиштата не биле спореден додаток, туку еден од главните начини за создавање писменост, дисциплина, социјална мобилност и нов тип јавна култура.

Битола има особено место во оваа приказна. Според прегледот на Обединетата методистичка црква за 150 години методизам, токму во Битола, тогашен Монастир, на 17 октомври 1873 година била воспоставена првата мисионерска станица на American Board of Commissioners for Foreign Missions, а работата потоа се проширила кон Ресен, Прилеп, Воден, Кавадарци, Велес, Скопје, Радовиш, Струмица, Муртино, Моноспитово и други места.

Женското образование е можеби најсилната линија што оваа фотографија ја носи без да ја кажува гласно. Истражувањето за американските протестантски образовни институции забележува дека женското училиште во Битола било организирано во 1878 година, а подоцна станало едно од најважните средишта на мисионерската работа во градот и пошироко. Тоа е важен контекст за имињата на учителките на фотографијата, но и за присуството на американските мисионерки што работеле во Битола.

Мис Елен Стоун пред да стане „Мис Стон“

Историјата понекогаш најсилно се чита во фотографиите направени пред големите настани. На оваа снимка Елен Стоун е една од присутните мисионерки, дел од работната и образовна мрежа. Само две години подоцна, на 3 септември 1901 година, нејзиното име ќе влезе во меѓународната политика и печатот преку киднапирањето што во литературата ќе биде познато како The Miss Stone Affair. Книгата „The Miss Stone Affair: America’s First Modern Hostage Crisis“ ја поставува аферата како еден од најпознатите случаи на грабнување американски државјанин за откуп надвор од САД во тоа време.

На историската временска линија на American Farm School во Солун, исто така, е забележано киднапирањето и откупот на Елен Стоун и Катерина Цилка во 1901 година. Тоа е важно затоа што ја поврзува фотографијата не само со мисионерската мрежа, туку и со поширокиот балкански политички контекст: револуционерните организации, османлиската власт, американската дипломатија и европскиот печат.

Џон Хаус, Едуард Хаскел и Солун како порта

Меѓу мажите во горните редови се имиња што ја воделе солунската мисионерска работа. Џон Хаус и Едуард Хаскел не се случајни фигури во оваа сцена. American Farm School наведува дека Џон Хенри Хаус и неговата сопруга Сузан Аделин Хаус пристигнале во Солун во 1894 година од нивните претходни мисионерско-образовни позиции, а во 1904 година ја основале институцијата што подоцна ќе стане позната како American Farm School.

Тоа ја прави фотографијата од 1899 година уште повредна: таа го фаќа моментот пред некои од овие имиња да станат дел од пошироко познати институционални и политички приказни. Пред аферата „Мис Стон“, пред земјоделската школа, пред големите потреси што ќе ги донесат Илинден, Балканските војни и распарчувањето на Македонија, овде гледаме мрежа во работа. Не како мит, туку како луѓе.

Зошто оваа фотографија вреди да се објави денес

Во македонската историска меморија често има големи имиња, востанија, договори и датуми. Тие се неопходни. Но ваквите фотографии ја враќаат историјата во човечки размер. На нив се гледаат учителки, деца, локални проповедници, луѓе од Кавадарци, Радовиш, Битола, Струмица, Муртино, Воден, Банско, Дојран, Тодорак. Тоа е Македонија не како апстрактна карта, туку како мрежа од луѓе што патувале, учеле, проповедале, преведувале, пишувале, држеле училишта и ја менувале секојдневната култура.

Токму затоа оваа фотографија не треба да се чита ниту романтизирано, ниту сомничаво. Таа не е доказ за едноставна приказна. Напротив – покажува сложена Македонија на крајот од XIX век, во која православната традиција, протестантските мисии, националните движења, женското образование, американската дипломатија и локалната просвета се допирале на теренот на истите градови и села.

Ако архивата има задача да зачува, уредничката работа има задача да врати смисла. Оваа фотографија заслужува токму такво читање: како мал прозорец кон една заборавена модерност, во која Македонија не била тивка периферија, туку простор низ кој минувале идеи, луѓе и судбини што подоцна ќе станат дел од поголемата балканска и светска историја.

Фотографија: Душко Апостолоски. Описот на лицата е преземен од доставениот придружен запис кон фотографијата.

Поврзани написи на Паноптикум

За културната меморија на „Мис Стон“ низ филмот, прочитајте го и текстот „Април во Кинотека на Македонија е во знакот на филмската меморија и јубилејот од 50 години“, каде што „Мис Стон“ се појавува како дел од пошироката македонска филмска меморија. За актерската линија на тој историски наратив, корисен е и написот „Петре Прличко – легенда на македонскиот театар и филм“, во кој е забележана улогата на „Мис Стон“ во неговата кариера.