Уметник на два света
Франциско де Гоја и Лусиентес е еден од оние уметници кај кои историјата не стои зад сликата, туку влегува во неа. Роден е на 30. март 1746. година во Фуендетодос, Арагон, а умрел на 16. април 1828. година во Бордо, Франција. По биографија тој е шпански сликар и графичар; по суштина – сведок на распадот на една стара Европа и на раѓањето на модерниот немир.
Гоја почнал како уметник што го разбирал вкусот на дворот, на нарачателите, на аристократијата и на свечениот портрет. Учел во Сарагоса кај Хозе Лусан, подоцна бил поврзан со мадридскиот круг на Франсиско Бајеу, чија сестра Хосефа ја зел за жена во 1773. година, а во 1771. година бил во Италија каде што ја дополнил својата уметничка формација. Во 1775. година дошол во Мадрид за да работи на картони за таписерии за кралските резиденции, а во 1786. година бил именуван за сликар на кралот.
Ако останеше само дворски сликар, Гоја ќе беше важен, но не и потресен. Неговата големина почнува таму каде што престанува удобната уметност.
Од светлина кон пукнатина
Раните дела на Гоја знаат да бидат ведри, полни со движење, обичаи, танц, народни сцени, декоративна леснотија. Во нив има еден XVIII век што уште верува дека светот може да се уреди со разум, вкус и хармонија. Но, Гоја не останува заробен во убавината. Тој ја користи како почетна точка, а не како засолниште.
Во зимата 1792-1793. година доживеал тешка и недоразјаснета болест што го оставила трајно глув. Изворите наведуваат различни претпоставки за причината – од труење до други болести. Последицата е јасна: по тој пресврт неговото дело станува сè потемно, посамостојно и понемилосрдно кон човечката природа.
Глувоста кај Гоја е биографски податок, но и внатрешна граница. Наеднаш светот престанува да биде шум на дворски разговори, пофалби и нарачки; станува немо, притиснато пространство во кое погледот мора да слуша наместо увото. Гоја тогаш почнува да гледа поинаку: поостро, посомничаво, подлабоко. Како да сфаќа дека цивилизацијата е тенок слој боја, а под него лесно излегуваат страв, суеверие, насилство и глупост.
Разумот што заспива
Во 1799. година Гоја ги објавува „Лос Капричос“, серија од 80 графики во кои ги напаѓа суеверието, лицемерието, корупцијата, празноверието, злоупотребата на моќта и моралната извитопереност на општеството. Ова не е уметност што само украсува ѕид. Ова е уметност што го гребе ѕидот за да покаже што има зад него.
Најпознатата мисла поврзана со таа серија – „Сонот на разумот раѓа чудовишта“ – ја содржи речиси целата Гојева философија. Тој не е наивен просветител кој верува дека разумот автоматски ќе го спаси човекот. Не е ни романтичен обожавател на темнината. Кај него проблемот почнува тогаш кога разумот ќе заспие, кога човекот ќе се откаже од будноста, од моралната одговорност, од критичкото гледање.
Токму затоа Гоја е толку современ. Неговите чудовишта не се бајковити суштества, туку човечки можности. Тие живеат во институциите, во толпата, во суеверието, во војната, во стравот, во послушноста, во насмевката на моќникот и во молкот на набљудувачот.
Војната како голо лице на човекот
Наполеоновата инвазија и Шпанската војна за независност го доведуваат Гоја пред една од најстрашните теми во историјата на уметноста: човекот како жртва и човекот како џелат. Неговата слика „Трети мај 1808. во Мадрид“, завршена во 1814. година, го прикажува стрелањето на шпански бунтовници од француските војници по востанието во Мадрид. Прадо ја толкува сликата заедно со „Втори мај 1808.“ како два поврзани одговори на насилството: народниот отпор и последователната одмазда.
Во „Трети мај“ нема воена слава. Нема херојска дистанца, нема уредна композиција што го претвора ужасот во благородна сцена. Има човек во бела кошула, раширени раце, светлина што го открива лицето на жртвата и ред војници без лица. Тоа е можеби една од најсилните морални инвенции на Гоја: џелатите се машина, жртвата е лице.
Во серијата „Ужасите на војната“, создадена во периодот околу 1810-1820. година, Гоја оди уште подалеку. Таму нема патриотска утеха, нема чиста страна на историјата, нема победничка поза. Има распарчени тела, глад, одмазда, понижување, безумие. Еден лист од серијата што го обработува Прадо го покажува „најдивиот дел од војната“ преку куп тела и оружје, со драматични изрази и искршени пози.
Гоја не ја слика војната како настан, туку како распад на човековата слика за себе. Тој ни кажува дека цивилизираниот човек не исчезнува во војната; само си ја симнува маската.
Црните слики и куќата на внатрешниот мрак
Во доцните години Гоја се повлекува во куќата позната како Квинта дел Сордо – „Куќата на глувиот“. Таму, меѓу 1820. и 1823. година, директно врз ѕидовите ги создава таканаречените „Црни слики“ – 14 дела што подоцна ќе бидат пренесени на платно и денес се поврзуваат со Музејот Прадо. Тие слики не бараат допаѓање. „Сатурн го јаде својот син“, „Куче“, „Собир на вештерки“ и другите визии не се декоративна темнина, туку уметност од местото каде што човекот веќе не верува во убавите објаснувања. Во нив нема двор, нема нарачател, нема јавен вкус. Има само стар уметник, болен век, изнемоштена вера во разумот и слика што не сака да ја утеши публиката.
Црните слики се важни затоа што ја покажуваат радикалната самотија на модерниот уметник. Гоја веќе не слика за кралот, ниту за црквата, ниту за пазарот. Тој слика како човек што не може да молчи. Тоа е уметност пред сведок, но без желба да му се додвори на сведокот.
Зошто Гоја е модерен
Гоја често се нарекува последен од старите мајстори и прв од модерните. Таа формула е точна затоа што во него навистина се судираат два века. Од една страна, тој ја познава традицијата: портретот, религиската сцена, дворската слика, академската дисциплина. Од друга страна, тој ја отвора вратата кон модерната уметност: субјективност, критика, психолошка темнина, политички ужас, распад на идеализираното тело, гротеска, сон, траума.
Кај Гоја сликата престанува да биде само прозорец кон светот. Таа станува обвинение. Понекогаш и исповед. Понекогаш кошмар. Тој не го напушта реалното; напротив, го доведува до точка во која реалноста станува пострашна од фантазијата. Неговите вештерки, демони и чудовишта не се бегство од светот, туку негово разобличување.
Затоа Гоја им е близок и на реалистите, и на романтичарите, и на експресионистите, и на модерните сликари на насилството. Тој го насетува XX век уште пред тој да дојде: масовното убивање, безличниот војник, политичката одмазда, телото како доказ, човекот како суштество што може да биде и жртва и ѕвер.
Поглед што не простува лесно
Да се гледа Гоја значи да се прифати непријатна близина. Тој не ни дозволува да останеме само љубители на уметноста. Нè прави сведоци. Нè прашува што гледаме кога гледаме насилство, што премолчуваме кога гледаме неправда, што се буди во нас кога разумот ќе се умори.
Во тоа е неговата големина. Не во темнината сама по себе, туку во чесноста со која ја гледа. Гоја не е сликар на очајот затоа што сакал очај. Тој е сликар на очајот затоа што не сакал лага.
Неговото дело останува како предупредување дека уметноста не мора секогаш да нè смирува. Понекогаш нејзината највисока задача е да нè вознемири доволно за да се разбудиме. Франциско Гоја токму тоа го направи: ја претвори сликата во будилник на совеста.
