Книжевноста не живее само од она што е напишано. Таа живее и од она што некој го прочитал, избрал, пофалил, оспорил, вклучил во антологија, внел во учебник или го оставил надвор од културната меморија. Зад секоја реченица дека едно дело е „големо“, „значајно“, „пресвртно“ или, обратно, „надминато“ стои вредносен суд. Понекогаш јасно образложен, понекогаш наследен без многу проверка.
Токму затоа вреднувањето е едно од најчувствителните прашања на книжевната критика. Ако книжевноста ја разбираме само како историја на напишани книги, ќе добиеме библиографија. Ако, пак, сакаме да разбереме зошто некои книги остануваат, а други исчезнуваат, зошто едни автори стануваат канонски, а други повторно се откриваат по децении, мора да влеземе во полето на книжевната аксиологија – во прашањето за вредноста.
Вредноста не е исто што и вкусот
Во најширока смисла аксиологијата е учење за вредностите. Во книжевноста таа го поставува навидум едноставното, а всушност незгодно прашање: според што едно дело го сметаме за подобро, подлабоко или потрајно од друго?
Одговорот „според вкусот“ не е доволен. Вкусот е реален дел од читањето, но приватната наклонетост не е исто што и критичкото вреднување. Можеме искрено да сакаме книга која е едноставна, предвидлива или уметнички ограничена, исто како што можеме да ја признаеме вредноста на дело што лично не ни е блиско. Критиката почнува токму таму каде што читателското „ми се допаѓа“ мора да стане образложено „ова е значајно затоа што…“.
Затоа секое сериозно вреднување бара мерила. Јазичната инвентивност е едно од нив, но не единствено. Важни се композицијата, густината на значењата, способноста на делото да создаде особен свет, оригиналноста на постапката, сложеноста на односот меѓу формата и темата, историскиот исчекор што го направило, како и неговата способност повторно да биде читано во различни времиња. Големото дело најчесто не победува само во една од овие категории. Неговата сила произлегува од нивното меѓусебно дејство.
Токму тука се појавува првиот проблем: ниту еден критериум не постои надвор од историјата. Она што една епоха го очекувала од романот, песната или драмата не е идентично со она што го очекува следната. И современите расправи за книжевниот канон го третираат канонизирањето како процес на селекција, процена и воспоставување мерила, а не како природно самоиздвојување на „најдобрите“ книги. Историјата на книжевната критика покажува дека самиот критички чин подразбира избор и вреднување – и на наследените дела и на оние што се создаваат во сегашноста.
Канонот е резултат, но и производител на вредност
Кога доволно критички судови ќе се наталожат, кога делото ќе биде повторно издавано, толкувано, изучувано и антологизирано, тоа влегува во канонот. Тогаш се случува интересен пресврт: канонот веќе не е само резултат на вреднувањето, туку почнува и самиот да произведува вредност.
Книга што е во училишната лектира добива нови генерации читатели. Автор кој е присутен во антологиите полесно станува предмет на научни трудови. Делото што постојано се преиздава останува видливо. Другото, можеби не помалку интересно, може едноставно да исчезне од оптек. Така книжевната историја никогаш не е сосема невина архива. Таа е и историја на вниманието.
Тука превреднувањето станува неопходно. Не за секоја генерација демонстративно да ги соборува претходните авторитети, туку за повторно да ги провери причините поради кои тие авторитети биле воспоставени. Превреднувањето е критика на наследеното мерило. Тоа прашува дали некогашниот суд и денес издржува, дали некое дело било преценето поради идеолошки, национални, генерациски или институционални околности и дали некое друго останало во сенка затоа што не се вклопувало во тогашната претстава за „вистинска“ литература.
Затоа превреднувањето не треба да се меша со релативизмот. Ако секое дело е еднакво вредно само затоа што критериумите се историски променливи, тогаш критиката ја губи смислата. Но и спротивната крајност е проблематична: верувањето дека книжевната вредност еднаш засекогаш е измерена и дека канонот треба само да се наследува. Меѓу тие две позиции се наоѓа вистинската работа на критиката.
Македонската книжевност – историја на дела, но и на мерила
Македонскиот пример е особено интересен затоа што современата книжевност и нејзините институции во релативно краток историски период мораа истовремено да создаваат дела, критички јазик, книжевна историја, списанија, антологии, универзитетско проучување и сопствен систем на вредности. Тоа значи дека кај нас прашањето „што е добра литература?“ долго време не било апстрактен академски проблем. Било дел од самото конституирање на книжевното поле.
Димитар Митрев е една од клучните личности во тој процес. Во академската литература тој се определува како еден од основоположниците на македонската книжевно-критичка мисла по Втората светска војна, а неговата работа опфаќа токму три суштински рамништа – критика на критиката, критика како теорија и критика како интерпретација. Освртот за делото на Димитар Митрев во академскиот репозиториум на УГД добро покажува дека создавањето модерна македонска книжевност било придружено и со создавање критичка инфраструктура која требало да ја толкува и вреднува.
Но критериумите не биле едногласно прифатени. Полемиките околу реализмот и модернизмот во педесеттите години на 20-от век се еден од најважните моменти токму затоа што зад стилските разлики се судриле различни концепции за книжевната вредност. Дали делото треба пред сè препознатливо да ја претставува стварноста? Колкава автономија има поетскиот јазик? Дали интимното, метафоричното и експерименталното се оддалечување од „вистинскиот живот“ или, обратно, нов начин тој да биде проникнат?
Милан Ѓурчинов подоцна ќе го поврзе тој пресврт со концептот на „забрзан книжевен развој“. Во неговиот труд за македонската и белоруската книжевност, периодот 1952-1958 го издвојува како време на модернизмот и како фаза во која дел од критиката се залагал за побрзо ослободување на македонската книжевност од остатоците на социјалистичкиот реализам, архаизмот и традиционализмот. Текстот на Ѓурчинов во списанието „Контекст“ е важен токму затоа што покажува колку промената на книжевниот израз е истовремено и промена на критериумот со кој тој израз се оценува.
Тоа е суштинска точка. Новата книжевност често изгледа „лоша“ ако ја мериме исклучиво со правилата на старата. Модернистичката песна не може праведно да се оценува според тоа колку успешно ја повторува поетиката што самата сака да ја напушти. И обратно, новината сама по себе не е гаранција за вредност. Експериментот може да биде значаен, но може да биде и празна постапка. Затоа критериумот мора да биде доволно стабилен за да разликува, а доволно отворен за да препознае нешто што дотогаш не постоело.
Кога околностите влегуваат во книжевниот суд
Најделикатниот дел од вреднувањето се појавува кога естетскиот суд се вкрстува со биографијата, политиката, националната историја или културната моќ. Ниту една книжевност не е сосема имуна на тоа. Авторите не живеат во лабораторија, а критичарите не читаат надвор од сопственото време.
Македонската книжевна историја нуди мошне јасни примери. Во „Енциклопедијата на македонската книжевност“ при разгледувањето на раните збирки на Венко Марковски експлицитно се регистрираат различни критички вреднувања на неговото творештво низ времето и се посочува дека врз нив влијаела и подоцнежната национална поставеност на авторот. Без оглед на тоа каков конечен суд ќе донесеме за неговиот опус, самиот пример е драгоцен: покажува дека книжевната репутација може да биде обликувана и од нешто што не се наоѓа во стихот.
Оттука произлегува една важна дисциплина за секој критичар: да знае што точно вреднува. Ако се оценува книжевното дело, тогаш политичката биографија на писателот не смее незабележливо да стане естетски критериум. Таа може да биде важна за историското толкување, за етичката расправа или за разбирањето на рецепцијата, но не може автоматски да ни каже дали метафората е силна, композицијата издржана или јазичната инвенција оригинална.
Истото важи и во обратна насока. Историската заслуга не е целосно идентична со уметничката вредност. Едно дело може да биде пресвртно затоа што било прво, затоа што отворило жанр или затоа што одиграло важна културна улога, а сепак подоцнежните дела да го надминат во формална сложеност и уметничка моќ. Книжевната историја мора да умее да ги задржи двете вистини без едната да ја поништи другата.
Што, тогаш, треба да мериме?
Најкорисно е книжевната вредност да не ја замислуваме како една скала од еден до десет, туку како пресек на повеќе мерила. На едното рамниште е јазикот: дали авторот само употребува готови формули или создава препознатлива јазична енергија? На друго е формата: дали структурата произлегува од внатрешната логика на делото или е декоративна? Потоа доаѓа семантичката носивост: дали текстот се исцрпува по едно читање или произведува нови односи и прашања?
Следува историската позиција. Некои дела имаат вредност затоа што го менуваат начинот на кој една книжевност може да пишува. Други не отвораат нов правец, но достигнуваат висока уметничка концентрација во веќе постојна традиција. И едното и другото може да биде значајно. Оригиналноста не значи задолжително радикална новост, исто како што традицијата не значи автоматски повторување.
Кон тоа треба да се додаде и она што би можело да се нарече отпорност на повторното читање. Времето не е непогрешлив критичар, но е суров. Многу книги што биле славени во моментот на објавувањето исчезнуваат кога ќе исчезне контекстот што ги носел. Други, понекогаш скромно примени почнуваат да растат откако новите генерации ќе откријат во нив нешто што првата рецепција не умеела да го види.
Токму тука превреднувањето добива најдлабока смисла. Тоа не ја поправа историјата со гума за бришење. Ја чита повторно.
Превреднувањето не значи рушење на канонот
Во јавните расправи често се создава лажна дилема: или ќе го браниме канонот или ќе го урнеме. Но зрелата книжевна култура нема потреба од ниту една крајност. Не мора да се намали значењето на Конески, Шопов, Јаневски, Чинго или другите големи автори за да се отворат прашања за писатели, жанрови и поетики што останале на периферијата. Новото читање не мора да започне со симнување некого од полица.
Меѓутоа, потребно е да се праша кој ги составувал тие полици. Кои списанија имале моќ? Кои критичари го обликувале вкусот? Кои дела влегувале во антологиите? Што се изучувало на универзитетите? Кој бил преведуван? Кои книги добивале награди и повторни изданија? Во сите тие институционални одлуки има вреднување, дури и кога никој не го нарекува така.
Затоа превреднувањето на македонската книжевност денес би било најплодно ако не се сведе на замена на една листа со друга. Поважно е да се преиспитаат самите механизми на видливост. Можеби некој автор бил запоставен поради жанрот во кој пишувал. Можеби друг бил преценет затоа што совршено се совпаднал со идеолошката или естетската клима на својот момент. Можеби трето дело денес отвора значења што неговите први читатели едноставно немале причина да ги бараат.
Таквото превреднување не ја ослабува традицијата. Напротив, ја прави посилна затоа што ја ослободува од обврската секогаш да изгледа исто.
Критериум без догма, отвореност без произволност
Најголемата опасност за книжевната аксиологија доаѓа од две спротивни убедувања. Првото тврди дека постои вечна и недопирлива хиерархија на вредности. Второто дека сите хиерархии се толку условени што воопшто нема смисла да разликуваме подобро од послабо дело. И едното и другото ја укинуваат критиката: првото затоа што однапред го знае одговорот, второто затоа што одбива да постави прашање.
Позрелата позиција е потешка. Таа признава дека критериумите имаат историја, но бара тие да бидат образложени. Признава дека читателот има сопствена чувствителност, но не ја претвора во единствено мерило. Го почитува канонот, но не го прогласува за неприкосновен. Ја зема предвид идеологијата, родот, класата, историјата и институционалната моќ, но не дозволува книжевниот текст да исчезне зад нив.
Во таа рамнотежа се наоѓа и можноста за посериозно читање на македонската книжевност. Не како музеј во кој еднаш утврдените вредности се чуваат под стакло, туку како жива традиција во која секоја генерација има право повторно да праша – и обврска својот одговор да го аргументира.
Зашто книжевната вредност можеби никогаш нема да може да се измери со конечна единица. Но од тоа не следува дека не постои. Таа се проверува во јазикот, во формата, во историското дејство, во отпорот кон заборавот и во способноста на едно дело повторно да нè принуди да го читаме внимателно. А превреднувањето започнува токму кога ќе престанеме да прашуваме кој писател „заслужува место“ и ќе почнеме да прашуваме со какви мерила, во кое време и поради кои причини тоа место воопшто било определено.
