Леонард Коен беше кантавтор, писател кој влезе во музиката како некој што веќе го познава молкот, поет што сфати дека песната може да биде и молитва, и признание, и иронија, и рана што не сака целосно да зарасне. Неговиот глас не бараше да биде убав во класична смисла. Беше длабок, рапав, речиси монашки спуштен во себе. Токму затоа звучеше вистинито.
Роден е на 21. септември 1934.0 година во Монреал, а почина на 7. ноември 2016. година во Лос Анџелес. Britannica го опишува како канадски автор и музичар чии сведени песни носат егзистенцијална острина и го прават еден од најпрепознатливите гласови на популарната музика од 1970-тите. Но, Коен не може да се смести удобно во една фиока. Тој беше поет, романсиер, пејач, духовен трагач, љубовник на јазикот и човек што знаеше дека човековата душа никогаш не е целосно чиста, но и никогаш целосно изгубена.
Од поезија кон песна – природен, не случаен премин
Коен прво влегува во уметноста преку поезијата. На Универзитетот Мекгил во Монреал, како млад човек, се движи во книжевна средина и ги пишува своите први стихови; неговата прва поетска книга Let Us Compare Mythologies е објавена во 1956. година, додека е уште студент. Тој подоцна ќе напише романи, меѓу кои The Favourite Game и Beautiful Losers, а официјалната страница на Леонард Коен го претставува тој книжевен корпус како неделив дел од неговото дело.
Затоа неговото преминување во музиката не личи на напуштање на книжевноста. Повеќе личи на откривање нова форма за истиот немир. Коен не почнува да пее затоа што му недостигаат зборови, туку затоа што зборовите бараат подлабок здив. Кај него песната не е украсена поезија, туку поезија изложена на глас, на пауза, на тишина меѓу два стиха.
Кога во 1967. година излегува неговиот прв албум Songs of Leonard Cohen, со „Suzanne“ како една од песните што ќе станат препознатлив знак на неговата рана музика, веќе е јасно дека не се појавил обичен фолк-пејач. Се појавил човек што пее како да пишува писмо до некого што можеби никогаш нема да одговори.
Љубовта кај Коен никогаш не е само љубов
Кај Леонард Коен љубовта речиси никогаш не е едноставна. Таа е еротска, но и духовна; нежна, но и сурова; човечка, но секогаш допрена од нешто што ја надминува обичната желба. Тој не ја романтизира љубовта како спас без цена. Напротив, кај него љубовта често е место каде што човекот најмногу се открива – во својата слабост, суета, глад, верност, предавство и потреба да биде простен.
Затоа неговите песни не стареат како сентиментални записи од едно време. Тие стареат како молитви што се повторуваат различно во секоја животна доба. Она што на дваесет години звучи како тага по љубов, на педесет може да звучи како разговор со сопствената вина, а на седумдесет како мирно прифаќање дека човекот секогаш сака повеќе отколку што може да понесе.
Коен ја разбираше љубовта како судир меѓу телото и духот, меѓу потребата да се поседува и потребата да се пушти, меѓу копнежот и достоинството. Токму затоа неговите љубовни песни често звучат како псалми напишани од човек што не се осмелува да се прогласи за свет.
„Hallelujah“ и судбината на една песна
Ниту една песна не го одвои Коен од светот толку силно како „Hallelujah“. Првично објавена на албумот Various Positions во 1984. година, песната не добива веднаш големо внимание, но подоцна, особено преку верзијата на Џеф Бакли од 1994. година и низ безброј други изведби, станува една од најпознатите песни на современата музика.
Нејзината сила е во тоа што не нуди чиста утеха. „Hallelujah“ кај Коен не е победнички извик, туку збор изговорен од човек што ја видел пукнатината во себе и во светот. Таа песна е религиозна без да биде црковна, еротска без да биде банална, тажна без да биде очајна. Во неа има нешто што само Коен умееше да го направи: да ја спои возвишеноста со човечката несреденост.
Можеби затоа песната живее толку долго. Таа не бара слушателот да биде верник. Бара само да знае што значи да се изгуби, да се сака, да се падне, да се стане и сепак да се изговори збор што личи на благодарност.
Монахот, грешникот и ироничниот мудрец
Коен често се претставува како мрачен автор, но тоа е само половина вистина. Неговата темнина никогаш не е празна. Во неа има хумор, самосвест и чудна топлина. Тој знаеше да биде строг кон себе, но никогаш не беше евтин моралист. Ги гледаше човечките слабости однатре, како човек што нема потреба да суди затоа што веќе доволно знае за сопствените падови.
Во одреден период се повлекува и во будистички манастир во близина на Лос Анџелес, пред повторно да се врати кон музиката со нови албуми во 2000-тите. Тој дел од неговиот живот често се чита романтично, како конечно пронаоѓање мир. Но кај Коен мирот никогаш не е едноставен. Тој повеќе личи на дисциплина отколку на спокој; на вежбање во прифаќање, а не на бегство од светот.
Во тоа е неговата ретка привлечност. Тој не се продаваше како пророк. Не се поставуваше над животот. Наместо тоа, зборуваше од местото каде што човекот е и смешен, и ранет, и возвишен, и недовршен. Затоа неговата мудрост не звучи како лекција, туку како ноќен разговор со некој што видел многу, но не изгубил нежност.
Доцниот Коен – уметност на збогување
Последните години од неговото творештво имаат особена тежина. Албумот You Want It Darker е објавен на 21. октомври 2016. година, само седумнаесет дена пред неговата смрт, а официјалната страница на Коен го наведува токму тој датум на издание. Тоа е дело што не звучи како случајна доцна плоча, туку како внимателно подготвено заминување.
Во него Коен не ја глуми смртта. Тој разговара со неа. Без театрална паника, без лажна храброст, без евтино помирување. Неговиот доцен глас е уште подлабок, речиси земјен. Како да доаѓа од место каде што човекот веќе не мора да докажува ништо.
Таа доцна фаза покажува нешто ретко: уметник кој не се обидува да изгледа млад, туку ја претвора староста во поетска предност. Коен не бегаше од распаѓањето, не го прикриваше заморот, не се преправаше дека крајот не постои. Тој го внесе крајот во песната и го натера да зборува со достоинство.
Зошто Леонард Коен останува?
Во 1991. година Коен беше примен во Canadian Music Hall of Fame, а во 2008. година и во Rock & Roll Hall of Fame како изведувач. Сепак, неговата вистинска „куќа на славните“ не е институционална. Таа е во слушателите што се враќаат кон неговите песни кога лесната музика повеќе не им е доволна.
Коен останува затоа што не нуди брза утеха. Не ги поправа работите. Не го разубавува животот до непрепознатливост. Тој само го осветлува со тивка, коса светлина, доволна за човек да ги види сопствените раце, сопствената вина, сопствената желба, сопствената надеж.
Неговото дело нè потсетува дека големата уметност не мора да вика. Понекогаш таа зборува тивко, речиси шепоти, и токму затоа нè погодува подлабоко. Коен беше мајстор на таа тишина. Го претвори шепотот во жанр, сомнежот во молитва, љубовта во исповед, а смртта во последен разговор со животот.
Затоа, кога го слушаме Леонард Коен, не слушаме само песни. Слушаме човек што цел живот се обидуваше да остане чесен пред зборот. А тоа, во време на премногу бучава и премалку вистина, е ретка и скапоцена форма на светлина.
