Чудото што не престана да биде чудо
Кога денес ќе го изговориме името Волфганг Амадеус Моцарт, не зборуваме само за композитор. Зборуваме за феномен. За ум што работел побрзо од времето во кое живеел. За дете што ги знаело нотите пред буквите, и за возрасен човек кој, и покрај генијалноста, никогаш не престанал да се бори со светот околу себе.
Без двоумење, Моцарт е еден од најгенијалните композитори во историјата на класичната музика. Неговиот опус, кој денес официјално брои над 600 дела (според каталогот на Кехел), останува безвремен и влијателен. Од Фредерик Шопен и Франц Шуберт, преку Роберт Шуман и Петар Илич Чајковски, па сè до Густав Малер – ретко кој голем композитор не се судрил со Моцартовиот дух и не научил нешто од него.
Детето што ги надмина возрасните
Сите биографии, без исклучок, почнуваат исто – „чудо од дете“. Но кај Моцарт тоа не е клише, туку факт што постојано се потврдува. Роден е во Салцбург на 27 јануари 1756 година, во семејство во кое музиката не била хоби, туку јазик. Неговиот татко, Леополд Моцарт, бил угледен виолинист, композитор и педагог, човек со исклучително чувство за вредност. Кога сфатил што има пред себе, ја жртвувал сопствената кариера без двоумење – целосно му се посветил на синот.
На три години Волфганг компонира едноставни мелодии. На четири ги свири наизуст делата на чембало. На пет години настапува јавно во Салцбург. И тоа не како куриозитет, туку како вистински музичар – со импровизација, леснотија и самоувереност што ги збунувала и најискусните професионалци.
Кога во 1762 година свири во дворецот Шенбрун за царицата Марија Терезија, веќе е јасно дека Европа добива нешто невидено. Настапите низ дворовите не се само демонстрации, туку вистински концерти. Малото дете се доживува како „божествено“.
Eine kleine Nachtmusik (KV 525)
Најпознатото дело на Моцарт воопшто – симбол на класичната елеганција и јасност.
Европа како училница
Големата европска турнеја, започната во 1763 година, го претвора детството на Моцарт во патување без пауза. Лондон, Париз, Холандија, Швајцарија, Италија – сè се случува пребрзо. Во Лондон, кралот Џорџ III лично го тестира, принудувајќи го да свири сложени партитури од Георг Фридрих Хендл и веднаш потоа да импровизира. Моцарт го поминува испитот без напор.
Таму ги објавува и првите симфонии, сонати и концерти – сè уште како дете. Но зад аплаузите се крие и темната страна: исцрпеност, болести, нарушено здравје. Денешните биографи сè почесто укажуваат дека токму оваа прерана експлоатација на генијот оставила трајни последици.
Италија, операта и судирот со системот
Во Италија, Моцарт конечно се среќава со светот што најмногу го привлекува – операта. Милано, Рим, Фиренца, Неапол. Папата Климент XIV го прогласува за витез на Редот на златната мамуза, а Филхармониската академија во Болоња го прима како рамноправен член. Операта Mitridate, re di Ponto доживува огромен успех.
Но славата не значи стабилност. И покрај талентот, Моцарт постојано се соочува со егзистенцијални проблеми, љубомора, институционални отпори. Во Салцбург е третиран како слуга од надбискупот Колоредо. Чувството на заробеност го гуши. Во 1777 година, со иронија и дрскост, бара отказ – и го добива.
Тогаш започнува периодот на вистинска борба.
Љубов, загуба и зрелост
Патувањето со мајка му во Париз завршува трагично – нејзината ненадејна смрт во 1778 година го погодува Моцарт длабоко. Оваа загуба остава лузна што никогаш целосно не зараснува. По враќањето во Виена, неговиот живот конечно почнува да се стабилизира со бракот со Констанца Вебер во 1782 година.
Во овој период ги создава своите најзрели дела. Грабнувањето од сарајот, Фигаровата женидба, Дон Џовани, Така прават сите, Волшебната флејта – опери во кои хуморот, трагедијата, психологијата и музичката совршеност се спојуваат во нешто што и денес изгледа модерно.
Кога царот Јосиф II ќе му забележи дека во една опера има „премногу ноти“, Моцарт му одговара мирно и точно: „Ниедна не е вишок“.
Piano Sonata No. 11 – III став („Rondo alla Turca“)
Популарно нарекувано „Турски марш“ – веројатно најпознатата пијано-мелодија во светот.
Смртта што создаде мит
Моцарт умира во Виена на 5 декември 1791 година, на само 35 години. Погребан е скромно, во заедничка гробница, без обележје. Останува само музиката.
Причината за смртта и денес е предмет на дебати. Труење со acqua toffana, заговор, Салиери, бубрежна инфекција, ревматска грозница, ендокардитис – или, според современите медицински теории, трихинелоза од недоволно термички обработено свинско месо. Денес, врз основа на симптомите што ги опишуваат сведоците, лекарите најчесто ја сметаат оваа последна теорија за најверојатна.
Иронично, самиот Моцарт во писмо до Констанца со воодушевување пишува за свинските котлети што ги јаде. Како да ја насетил сопствената судбина.
Филмот Амадеус
И ако некогаш си се запрашал зошто, кај толку луѓе, Моцарт не е само историски лик туку речиси лична опсесија – голем дел од тоа му го должиме на филмот „Амадеус“ (1984). Тоа не е документарец и не се преправа дека е – туку драмска, намерно театарска верзија на приказната, раскажана низ очите на Антонио Салиери, како исповед за завист, вина и пораз пред туѓиот талент. Режиран од Милош Форман и напишан според драмата на Питер Шефер, филмот ја претвора идејата „гениј против систем“ во лична трагедија: Моцарт е истовремено дете, вулкан и жртва на свет што сака уредност, а добива хаос од гениј. И токму затоа функционира – не затоа што ни дава „точна биографија“, туку затоа што ни ја покажува човечката цена на натпросечноста. Не случајно, „Амадеус“ на 57. доделување на Оскарите освои 8 награди, вклучително и за најдобар филм.
Она што остана
Гробот исчезна. Телото се распадна. Но музиката – таа остана.
И не само што остана, туку продолжи да зборува. За радоста, за болката, за човечката слабост и величина. За тоа што значи да си гениј во свет што не знае што да прави со гениите.
