На 16. јуни 1928. година на скопската театарска сцена се слушнал говор што за публиката не бил книжевна егзотика, туку јазик од домот, улицата и секојдневниот живот. Драмскиот текст на Васил Иљоски бил изведен под името „Ленче Кумановче“, на кумановски говор, и набргу потоа бил симнат од репертоарот по интервенција на тогашната власт.
Во таа епизода можеби подобро отколку во која било кратка биографска белешка се гледа зошто Васил Иљоски е важен. Тој не бил само драмски писател кој создавал ликови, заплети и комични ситуации. Во време кога македонскиот јазик сè уште немал слободен и рамноправен јавен простор, Иљоски го внел живиот говор на сцената. Театарот кај него станал место каде што еден народ можел да се слушне себеси.
Од Крушево до Куманово – живот што го изострил слухот за луѓето
Васил Иљоски е роден на 20. декември 1902. година во Крушево. Неговото семејство подоцна се преселило во Куманово, град што ќе остави длабока трага во неговиот јазичен и драмски свет. Како дете помагал во столарската работилница на татко му, а образованието го продолжил во Куманово и на Филозофскиот факултет во Скопје. Подоцна работел како професор и педагог, а неговиот животен пат останал тесно поврзан со книжевноста, образованието и македонскиот културен живот.
Таа биографија вреди да се чита не како редослед на места и функции, туку како објаснување за неговиот писателски слух. Иљоски го познавал светот на занаетчиите, малоградската чаршија, семејната хиерархија, родителскиот авторитет, сиромаштијата, честта, желбата за подобар живот и судирот меѓу она што „треба“ и она што човекот навистина го сака.
Оттука доаѓа и една од неговите најтрајни драматуршки сили: тој не ги гледа луѓето од височина. Ги пушта да зборуваат.
А кога зборуваат, со нив зборува и средината.
„Бегалка“ – љубовта како судир со поредокот
Драмскиот материјал што ќе остане познат како „Бегалка“, а на сцената во 1928. година се појавил како „Ленче Кумановче“, е многу повеќе од љубовна приказна. Денес целото дело е достапно и преку Дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“.
Во средиштето стои добро познат човечки конфликт: младите сакаат сами да изберат со кого ќе го споделат животот, додека семејството, имотот, угледот и обичајот сакаат да одлучуваат наместо нив.
Токму затоа „Бегалка“ не старее лесно.
Општеството околу нас е сменето, но механизмот е препознатлив. Секогаш постојат средини во кои туѓиот избор се доживува како закана за семејниот авторитет. Секогаш има некој што верува дека знае што е „најдобро“ за другиот. И секогаш постои миг кога личната желба мора да реши дали ќе се повлече или ќе ја плати цената на слободата.
Иљоски тој судир не го претвора во апстрактна расправа. Го внесува во куќата. Меѓу родители и деца. Меѓу зборови кажани од инает, од страв, од љубов и од пресметка.
Таму драмата е најсилна затоа што е блиску.
Кога јазикот станува драмски чин
Блаже Конески, пишувајќи за развитокот на македонскиот литературен јазик, ги наведува „Ленче Кумановче“ и „Чорбаџи Теодос“ на Иљоски меѓу драмите што се појавиле на македонски јазик меѓу двете светски војни, во период кога книжевното изразување на македонски било изложено на политички притисок.
Тоа е клучот за читање на Иљоски.
Дијалектот кај него не е украс. Не е фолклорна боја ставена врз текстот за тој да изгледа „народно“. Тој е карактер. Социјална положба. Темперамент. Потекло. Начин на мислење.
Ликовите на Иљоски не зборуваат исто затоа што не живеат исто.
Во нивниот говор влегуваат поговорки, досетки, претерувања, прекари, остри реплики и онаа посебна балканска способност една сериозна животна состојба одеднаш да се претвори во реченица што ја насмевнува целата соба.
Но смеата не ја поништува сериозноста. Таа ја открива.
Затоа патот што Војдан Чернодрински го отвора за македонскиот театар добива кај Иљоски нова градска, семејна и социјална интонација. Едниот ја изнесува македонската историска и народна драма на сцената, другиот силно го внесува во неа секојдневниот човек – со неговите слабости, смешни одбрани, семејни судири и жив говор.
„Чорбаџи Теодос“ – смешниот човек зад авторитетот
Ако „Бегалка“ ја покажува силата на личниот избор, „Чорбаџи Теодос“ ја покажува ранливоста на авторитетот.
Чорбаџијата сака свет во кој секој си го знае местото. Неговата моќ зависи од редот, од дистанцата, од претставата што другите ја имаат за него. Таквиот лик е благодарен за комедија затоа што доволно е животот малку да му ги размести правилата и целиот негов авторитет почнува да изгледа поинаку.
Иљоски го разбира комичното не како евтина шега, туку како разобличување.
Човекот што сака да биде страшен може да стане смешен. Оној што сака да управува со туѓите судбини може да открие дека не управува ни со сопствената положба. Општествениот ранг, парите и патријархалната важност одеднаш се покажуваат како многу понесигурни отколку што нивниот носител верува.
Тука се гледа зрелоста на Иљоски како драмски автор. Тој не мора да напише трактат против лицемерието, класната надменост или патријархалната самовласт. Доволно е да создаде ситуација во која ликот самиот ќе се разоткрие.
Сцената го прави останатото.
Народното кај Иљоски не е музеј
Кога денес ќе се каже „битова драма“, лесно е да се замисли нешто затворено во минатото: стара куќа, носија, чаршија, свадбен обичај, локален говор.
Кај добриот драмски писател, меѓутоа, битот е само површината. Под него се човековите слабости што не зависат од векот. Суетата не исчезнала. Стравот од туѓото мислење не исчезнал.
Родителската потреба да се контролира животот на детето не исчезнала. Ниту желбата да изгледаме поважни отколку што сме. Затоа Иљоски може да се чита и надвор од етнографската рамка. Неговиот свет е македонски по говор, средина, обичаи и културна меморија, но човечките механизми во него се многу пошироки.
Истата причина објаснува зошто вреди повторно да се чита и Ѓорѓи Абаџиев, а подоцна и Живко Чинго: најсилната македонска книжевност не го користи локалното за да се затвори во себе, туку за преку конкретниот човек да стигне до поширока човечка вистина.
Писател, педагог, есеист и човек на книжевната институција
Да се сведе Васил Иљоски само на две најпознати драми би било неправедно. Неговото творештво ги опфаќа и „Биро за безработници“, „Чест“, „Кузман Капидан“, „Окрвавен камен“, „Свадба“ и други драмски текстови, а пишувал и книжевно-историски и есеистички трудови. Бил еден од основачите на Друштвото на писателите на Македонија во 1947 година и еден од раните членови на МАНУ.
Особено е значајно што неговиот интерес за македонскиот јазик и книжевната традиција не завршувал со театарот. Во библиографијата на списанието „Македонски јазик“ е забележан и неговиот текст од 1953. година „За книгата на Крсте Мисирков За Македонцките работи“, објавен во „Современост“.
Тоа кажува многу за неговиот интелектуален профил.
Иљоски не бил автор што случајно пишувал на македонски. Тој размислувал за македонската книжевна и јазична традиција, учествувал во нејзиниот институционален живот и припаѓал на генерацијата што морала истовремено да создава дела и да создава простор во кој тие дела ќе можат да постојат.
Театарот како паметење на еден говор
Најголемата опасност за старите драмски текстови не е нивниот речник. Опасноста е да ги читаме само од почит. Иљоски не заслужува такво читање.
Треба да го читаме со прашањето дали неговите ликови сè уште личат на некого што го познаваме. Дали Чорбаџи Теодос навистина останал во минатото или само ја сменил облеката. Дали семејниот притисок од „Бегалка“ исчезнал или денес се изразува со поинакви реченици. Дали стравот од јавното мислење е послаб или само се преселил од чаршијата на социјалните мрежи.
Тука Иљоски повторно станува жив. Неговите драми не бараат од нас да се восхитуваме на старото време. Тие нè тераат да го препознаеме старото во сопственото време.
И токму затоа неговата важност не е само во книжевната историја. Васил Иљоски е дел од онаа долга линија во која македонскиот јазик од говор станува литература, од литература станува сцена, а од сцената – јавна културна самосвест. Конески ја сместува појавата на неговите рани драми токму во процесот на заживување на книжевната работа на македонски јазик меѓу двете светски војни.
Можеби затоа најточната слика за Иљоски не е писателот над бел лист хартија. Тоа е мигот пред да се крене завесата.
На сцената сè уште е темно. Публиката чека. А потоа еден лик проговорува на јазик што луѓето го препознаваат како свој. Од тој миг, говорот веќе не е само приватен.
Станал литература.
