Некои писатели ја користат историјата како сцена. Ѓорѓи Абаџиев ја користеше како притисок врз совеста. Во неговата проза македонското минато не е украс, ниту пригодна патриотска рамка, туку простор во кој човекот мора да одговори на најтешкото прашање: што вреди жртвата кога ја носи жив човек, со страв, сомнеж и вина?
Токму затоа Абаџиев останува една од значајните фигури во раната современа македонска проза: раскажувач, романсиер, историограф, публицист и сценарист, автор кај кого историјата не мирува во архивата, туку се движи низ нервот на реченицата. Роден е во Дојран на 7. октомври 1910. година, а починал во Скопје на 2 август 1963 година; оваа биографска линија е потврдена и во Енциклопедијата на македонската книжевност и во книжевно-биографските записи за неговото дело.
Живот меѓу емиграција, книжевност и национална историја
Од петтата година на животот Абаџиев живее како емигрант во Софија. Средното образование го завршува во Горна Џумаја, денешен Благоевград, а студира право во Софија. Таму не е само студент, туку и активен учесник во организациите на прогресивната македонска емиграција во Бугарија. Бил поврзан со Македонскиот литературен кружок и со Македонскиот литературен кружок „Никола Вапцаров“, два круга што за македонската културна меморија значат многу повеќе од книжевна дружба: тие се обид на една расеана генерација да си го зачува јазикот, името и историската самосвест.
Првите уметнички цртици, репортажи и раскази му се јавуваат уште во триесеттите години, во книгите „Последна средба“ и „Труд и луѓе“, објавени во Софија во 1936. година. Во 1948 година се враќа во Македонија и во Скопје станува еден од основачите и најактивните соработници на Институтот за национална историја. На страницата на Институтот за национална историја е наведен и меѓу раководителите на институцијата во периодот 1950-1952 година.
Таа двојна припадност – кон литературата и кон историографијата – е клучот за неговото дело. Абаџиев не пишува историја како романсиер кој бара живописна тема, ниту роман како историчар што само го облекува фактот во дијалог. Кај него документот добива внатрешен глас, а расказот добива историска тежина.
Историски белетрист, но не и писател на мртви факти
Во македонската книжевност Ѓорѓи Абаџиев со право се смета за историски белетрист. Но таа ознака лесно може да го намали ако се сфати премногу тесно. Неговата проза не е само „литература за минатото“; таа е литература за човекот ставен пред судирот меѓу идејата, долгот и сопствената слабост. Историјата кај него не е заднина, туку морален механизам.
По враќањето во Македонија, литературната работа ја продолжува со расказот „Двајцата другари“, објавен во зборникот „Илинден“ во 1948 година. Потоа следуваат книгите „Изгрев“ (1950), „Епопеја на Ножот“ (1951), „Последна средба“ (1953), романот „Арамиско гнездо“ (1954), романот „Пустина“ (1961), како и постхумно објавената монографија „Балканските војни и Македонија“. За библиографската проверка на делата корисен е и записот во COBISS, каде што е евидентирано изданието „Балканските војни и Македонија“ од Институтот за национална историја.
Во ова творештво има ајдути, револуционери, гемиџии, востанички сенки, балкански рани. Но најважното не е тоа што тие ликови припаѓаат на историјата, туку тоа што Абаџиев ги враќа во човечка мера. Во неговата реченица херојството не е бронза, туку треперење.
„Пустина“ – роман за жртвата, сомнежот и тежината на идејата
Романот „Пустина“ од 1961 година останува најсилната точка во книжевниот профил на Абаџиев. Делото се поврзува со историската тема на солунските атентатори – гемиџиите, но неговата вистинска сила е во психолошкото отворање на ликовите. Енциклопедијата на македонската книжевност го бележи „Пустина“ како роман од современата книжевност, со јасна библиографска и критичка рамка.
„Пустина“ не го чита минатото како свечена легенда, туку како внатрешен суд. Во него подвигот не се поништува, но се усложнува. Жртвата не е само голем збор, туку тело, страв, осаменост и немир. Затоа романот и денес може да се чита не само како историско дело, туку како книга за цената на секоја идеја што бара човекот да се откаже од себе.
Тука се препознава најдобриот Абаџиев: писател што не бега од националната тема, но не ѝ дозволува да се претвори во празен декор. Неговиот пат оди од народното раскажување кон модерниот роман, од надворешниот настан кон внатрешната драма. Во таа промена е и неговото трајно место.
Од „Арамиско гнездо“ до „Балканските војни и Македонија“
„Арамиско гнездо“ го отвора неговиот романескен простор кон ајдутството и историското предание, но не како фолклорна разгледница, туку како свет во кој правдата, одмаздата и слободата често стојат на опасно блиско растојание. Подоцнежните изданија и обновеното читање на неговите романи покажуваат дека Абаџиев не е само автор од учебничка полица, туку писател што сè уште може да отвори прашања за насилството, храброста и историската меморија. Издавачкиот контекст на реобјавувањата на „Пустина“ и „Арамиско гнездо“ е забележан и кај Арс Ламина.
Како историограф и публицист, пак, Абаџиев ја внесува книжевната чувствителност во историската тема, но не ја заменува проверката со фантазија. Неговата монографија „Балканските војни и Македонија“ сведочи за интересот кон еден од најболното пресвртни периоди во македонската историја. Токму на таа граница – меѓу книжевниот нерв и историското знаење – се обликува неговиот авторски печат.
Местото на Абаџиев во македонската книжевна меморија
Ѓорѓи Абаџиев припаѓа на генерацијата што ја гради повоената македонска литература во време кога јазикот, институциите и културната меморија се поставуваат како темел, а не како готова удобност. Затоа неговата работа во Институтот за национална историја и неговата литература не треба да се гледаат одвоено. Тој пишува во време кога македонската култура мора да создава и дело и контекст за тоа дело.
Во 1972 година се објавени неговите „Избрани дела“ во четири тома, што е знак дека неговиот опус рано бил препознаен како составен дел од македонскиот книжевен канон. Денес, кога историјата повторно често се користи како парола, Абаџиев е корисен токму затоа што нè враќа на нејзината најтешка форма: историјата како човечка одговорност. Паноптикум би рекол: таму каде што другите гледаат споменик, добриот писател ја слуша пукнатината во каменот.
Затоа Ѓорѓи Абаџиев не е само име од македонската енциклопедиска меморија. Тој е автор што ја внесе историската тема во психолошката длабочина на современата македонска проза – и ни остави литература во која минатото не е завршено, туку поставено како прашање.
