Има мислители кои ги читаме за да разбереме една епоха и мислители кои нè тераат повторно да ја погледнеме сопствената. Адорно им припаѓа на вторите. Неговите идеи за масовната култура, потрошувачкото општество, стандардизираното задоволство и човековата приспособливост денес звучат речиси непријатно блиску – особено во свет во кој алгоритмите го предвидуваат нашиот вкус, вниманието стана економска суровина, а чувството на избор често е поголемо од вистинската слобода на избор.
Адорно не нуди утеха, ниту едноставна формула за подобар живот. Тој поставува потешко прашање: што ако системот најуспешно нè обликува токму тогаш кога веруваме дека дејствуваме сосема самостојно? Оттука вреди да се чита и денес – не како пророк кој однапред ја видел дигиталната ера, туку како мислител кој рано ја препознал способноста на модерното општество да ги претвора културата, желбата, слободното време, па дури и индивидуалноста во дел од истиот механизам.
Постојат филозофи кои градат системи и филозофи кои ги растураат системите за да покажат што останало затрупано под нив. Теодор В. Адорно му припаѓа на вториот вид. Кај него филозофијата не е мирно место од кое светот се набљудува и објаснува. Таа е постојано сомневање дека зад она што ни изгледа природно, разумно и нормално можеби се крие поредок што нè приспособил да го сметаме токму за таков.
Роден е во Франкфурт во 1903. година. Филозоф, социолог, музички теоретичар и еден од централните автори на првата генерација на Франкфуртската школа. Студирал филозофија, а во Виена учел композиција кај Албан Берг. Подемот на нацизмот го принудил да ја напушти Германија, по што живеел во Велика Британија и во Соединетите Американски Држави. По војната се вратил во Франкфурт и станал една од највлијателните интелектуални фигури во повоена Германија. Поширок преглед на неговото дело и интелектуален развој нуди Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Но биографијата сама по себе не објаснува зошто Адорно и денес предизвикува толку силни реакции. Неговиот вистински предмет бил современиот човек – човекот кој верува дека е слободен токму во мигот кога неговите желби, вкусови, навики и избори сè повеќе се произведуваат однапред.
Свет во кој разумот станал средство
За Адорно една од големите противречности на модерната цивилизација е тоа што разумот, кој требало да го ослободи човекот од стравот и незнаењето, може да стане и средство за управување, пресметување и контрола. Оваа идеја особено се развива во „Дијалектика на просветителството“, книгата што ја напиша со Макс Хоркхајмер. Просветителскиот идеал ветувал дека преку знаењето човекот ќе стане господар на сопствената судбина. Но што се случува кога разумот престанува да прашува што е добро, праведно или човечно, а почнува единствено да прашува што е ефикасно?
Тогаш рационалноста може да стане студена техника. Човекот се претвора во број, работникот во функција, природата во ресурс, културата во производ, а времето во нешто што мора да биде искористено.
Адорно не го отфрла разумот. Напротив, неговата критика е обид разумот да се спаси од сопственото осиромашување. Проблемот не е во размислувањето, туку во размислувањето кое го признава само она што може да се измери, пресмета, класифицира и употреби.
Оваа дилема има непосреден одѕив и во нашето секојдневие. Како што пишувавме во текстот „Филозофијата во нашето секојдневје“, мислата започнува токму таму каде што автоматизмот на навиката престанува да ни биде доволен.
Културната индустрија и произведената забава
Веројатно најпознатиот поим поврзан со Адорно е „културна индустрија“. Изразот звучи речиси вообичаено денес, кога музиката, филмот, телевизијата и дигиталните содржини навистина функционираат како огромни глобални индустрии. Кај Адорно поимот има многу поостро значење.
Тој и Хоркхајмер забележуваат дека масовната култура не мора едноставно да биде култура што ја сакаат многу луѓе. Таа може да биде култура произведена според индустриска логика – со повторливи формули, предвидливи задоволства и привидно различни производи кои во суштина функционираат на сличен начин.
Изборот постои, но често во однапред определени граници.
Можеме да избереме меѓу десетици песни, филмови, емисии и забавни формати, а сепак зад различните површини да го препознаваме истиот ритам: привлечи внимание, произведи желба, задржи публика, продади го следниот производ. Со тоа Адорно станува непријатно современ.
Имено, во време на алгоритамски препораки, бесконечно скролање, стриминг-платформи и содржини приспособени за што подолго задржување на вниманието, неговата критика повеќе не изгледа само како напад врз радиото и Холивуд од средината на XX век. Таа звучи како прашање упатено директно до нашиот екран: колку од она што го сакаме навистина сме го избрале сами?
Денешната алгоритамска средина му дава нов контекст на ова прашање. Во текстот „Алгоритамот веќе не ни служи само нам – почна да нè чита“ проблемот е поставен од современ агол: технологијата веќе не е само алатка што ја користиме, туку систем што учи од нашето однесување, го предвидува и постепено го обликува.
Забавата како продолжение на работата
Адорно бил сомничав кон идејата дека забавата автоматски значи слобода. Современиот човек работи во систем што бара дисциплина, повторување, приспособување и продуктивност. Потоа, во слободното време бара одмор. Но ако и забавата е организирана според истата логика на производство, повторување и потрошувачка, тогаш човекот можеби никогаш вистински не излегува од системот. Тој само преминува од една негова просторија во друга.
Ова е една од најпровокативните мисли кај Адорно. Одморот може да стане подготовка за нов работен ден. Забавата може да нè релаксира доволно за повторно да функционираме. Индивидуалноста може да се изразува преку купување производи создадени за милиони луѓе.
Таа критика понекогаш е премногу строга. Тој знае да звучи како да не им верува на луѓето дека можат искрено да уживаат во популарната култура, да ја толкуваат поинаку или да ѝ дадат лично значење. Токму поради тоа неговата теорија била многупати критикувана како елитистичка. Сепак, прашањето што го поставува останува: дали секое задоволство е истовремено и слобода?
По Аушвиц филозофијата веќе не може да биде невина
Во мислата на Адорно постои историска рана околу која сè друго се организира – Аушвиц. Холокаустот за него не бил необјаснива несреќа што ѝ се случила на европската цивилизација однадвор. Ужасот се случил во цивилизирано, технички развиено и административно организирано општество. Токму затоа прашањето станувало уште потешко: како културата, образованието и разумот не успеале да го спречат варварството?
Адорно не прифаќал лесни утехи.
По катастрофа од такви размери филозофијата не може едноставно да продолжи да зборува за напредокот на човештвото како историјата природно да се движи кон подобро. Технолошкиот напредок не е автоматски и морален напредок. Технички развиено општество може истовремено да биде длабоко нечовечно.
Затоа неговата филозофија останува исполнета со недоверба кон големите приказни што премногу лесно ветуваат конечно помирување меѓу човекот и светот.
Негативната дијектика – право на она што не се вклопува
Во „Негативна дијалектика“ од 1966. година, едно од неговите најзначајни дела, Адорно се спротивставува на потребата мислата секогаш да го затвори светот во конечна целина. Неговото сфаќање на неидентичноста и критиката на таканареченото идентитетско мислење се меѓу централните теми на неговата зрела филозофија, подробно обработени и во Internet Encyclopedia of Philosophy.
Поимите ни се неопходни. Без нив не можеме да мислиме. Но секој поим истовремено поедноставува. Кога за некого велиме „работник“, „потрошувач“, „граѓанин“, „интелектуалец“, „странец“ или „припадник на генерација“, кажуваме нешто вистинито, но никогаш сè. Конкретниот човек секогаш е повеќе од категоријата во која сме го сместиле.
Адорно ја брани токму таа разлика – она што останува надвор од поимот.
Негативното кај него не значи песимизам во секојдневната смисла. Тоа значи одбивање мислата да прогласи лажно помирување таму каде што противречностите продолжуваат да постојат. Наместо да каже: „Сега ја разбравме целината“, филозофијата треба да има храброст да признае: нешто не се вклопува. И започнува вистинското мислење.
Уметноста како простор на отпор
Музиката за Адорно никогаш не била споредна тема. Тој самиот имал сериозно музичко образование, а неговите текстови за Шенберг, Малер, Вагнер и модерната музика се дел од центарот на неговото дело. Во автономната уметност гледал можност за отпор кон светот во кој сè мора да има функција и цена. Вредното уметничко дело не мора да ни се допадне веднаш. Не мора да нè забавува. Не мора да ни објасни што да чувствуваме. Може да биде тешко, дисонантно, непријатно. Но, преку таа непослушност уметноста може да покаже дека стварноста не е единствениот можен свет.
Делото кое одбива целосно да се приспособи кон пазарот и очекувањата на публиката го задржува сеќавањето дека и човекот би можел да биде нешто повеќе од потрошувач. Во тој контекст културата престанува да биде украс на општеството и станува прашање на човековата способност да создава смисла. Panoptikum оваа тема ја отвора и со текстот „Културата и творештвото пред сè и над сè“.
Адорно ја разработувал врската меѓу естетиката, општеството и можноста за критичко искуство сè до својата смрт во 1969. година. Неговата „Естетичка теорија“ била објавена постхумно во 1970. година.
Зошто да го читаме Адорно денес?
Адорно не е лесен автор. Неговиот стил намерно одбива да му ја олесни работата на читателот бидејќи и самата лесно сварлива мисла за него може да стане дел од проблемот. Неговите реченици често бараат задржување, враќање, спорење. Понекогаш и претерува. Неговото гледање на масовната култура може да биде премногу мрачно, неговата доверба во авангардната уметност преголема, а неговата процена на публиката премногу строга.
Големината на еден мислител не мора да биде во тоа секогаш да е во право. Адорно е вреден затоа што нè принудува да станеме сомничави токму кон она што изгледа најочигледно.
Кога ни велат дека имаме бесконечен избор, тој би прашал кој ги определил можните избори. Кога индустријата ни ветува индивидуалност, би прашал зошто милиони индивидуалности толку често личат една на друга. Кога технологијата ветува поголема слобода, би прашал кому му припаѓаат системите што ја организираат таа слобода.
Кога општеството ќе прогласи некој проблем за решен, Адорно би го барал човекот врз кого последиците сè уште паѓаат.
Тука неговата мисла природно се допира со едно пошироко прашање што постојано се враќа во современото живеење: колку од човекот останува негово кога секојдневието го обликуваат системи што се поголеми, побрзи и поневидливи од него? Токму ова е и средишната тема на Panoptikum pillar-текстот „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“.
Во тоа можеби се наоѓа и најживиот дел од неговото наследство. Адорно не ни остава удобна филозофија за тоа како да бидеме среќни во светот. Тој ни остава нешто понепријатно, но можеби и повредно – навика да не го прифаќаме светот само затоа што сме се навикнале на него. Во таа смисла критичкото мислење започнува кога човекот ќе престане да прашува само како функционира системот и ќе почне да прашува кому му служи, кого го обликува и што исчезнува кога сè што постои се прогласува за природно и неизбежно.
Адорно целиот свој интелектуален живот го посвети токму на тоа мало, упорно „не“ пред готовата стварност. Не како бегство од светот, туку како одбивање да се прифати дека светот мора засекогаш да остане таков каков што е.
