Телевизијата ја предвиде дигиталната иднина многу пред интернетот, паметниот телефон и видеоповикот да станат дел од секојдневието. На 23 септември, во растојание од само 12 години, се случиле два настани што на различен начин покажале како екранот ќе го промени нашиот живот.
На 23 септември 1962 година, американската телевизиска мрежа ABC премиерно ја емитувала анимираната серија „The Jetsons“. Семејството Џетсон живеело во свет со летечки автомобили, видеоповици, рамни екрани, роботи, автоматизирани домови и машини што ја извршувале речиси секоја секојдневна обврска.
Точно 12 години подоцна, на 23 септември 1974 година, BBC го пуштил Ceefax – првиот телетекст-сервис во светот. Гледачите можеле да побараат вести, спортски резултати, временска прогноза и телевизиска програма и да ги прочитаат директно на својот телевизор.
„The Jetsons“ ја претставувала иднината како шарена комедија. Ceefax ја претворил во груби букви и обоени блокови. Едниот проект прашувал како ќе живееме утре, а другиот тивко го воведувал начинот на кој денес читаме информации на екран.
Иднината пристигна на телевизија во боја
„The Jetsons“ била создадена од Вилијам Хана и Џозеф Барбера како своевиден футуристички одговор на „The Flintstones“. Ако семејството Флинстон живеело во комична верзија на каменото време, семејството Џетсон било преселено во технолошки оптимистичкиот свет на XXI век.
Првата епизода, „Rosey the Robot“, била емитувана на 23 септември 1962 година. Во неа веднаш се појавила Роузи – роботизирана домашна помошничка која чисти, разговара, размислува и станува дел од семејството.
Премиерата била значајна и поради начинот на емитување. Телевизиската академија ја вбројува серијата меѓу првите програми на ABC емитувани во боја. Други историски извори ја определуваат како првата целосна серија што мрежата ја емитувала во боја.
Но технолошката новина имала необичен проблем – најголемиот дел од публиката не можел да ја види.
Во 1962 година помалку од три проценти од американските домаќинства имале телевизор во боја. Дури и меѓу станиците поврзани со ABC, само дел имале услови програмата да ја пренесуваат во боја. За мнозинството гледачи светлата, пастелна и футуристичка иднина на Џетсонови пристигнала во црно-бела слика.
Само 24 епизоди создадоа иднина што ја паметиме
Денес „The Jetsons“ изгледа како долг телевизиски феномен, но оригиналната серија имала само 24 епизоди. Тие биле премиерно емитувани меѓу септември 1962 и март 1963 година.
Серијата не била продолжена со нова сезона, но епизодите со години се повторувале на различни телевизиски канали. Поради постојаните репризи, неколку генерации гледачи стекнале впечаток дека постојат многу повеќе оригинални епизоди.
Нови продолженија биле произведени дури во периодот од 1985 до 1987 година. До тогаш серијата веќе станала културна референца за сè што звучи футуристички, автоматизирано или премногу добро за да биде вистинито.
Smithsonian Magazine забележува дека токму првите 24 епизоди помогнале да се обликува начинот на кој милиони луѓе ја замислувале иднината. Серијата не ги измислила сите прикажани технологии, но ги собрала постојните футуристички идеи и ги претворила во лесно разбирлив семеен свет.
Што погодија Џетсонови?
Семејството Џетсон разговарало преку екрани во време кога видеоповикот за просечниот гледач изгледал како чиста научна фантастика. Денес истиот принцип го користиме преку мобилни телефони, компјутери и паметни телевизори.
Во серијата се појавувале рамни телевизиски екрани, електронски весници, паметни часовници со комуникациски функции, подвижни ленти, автоматски врати, кујнски апарати што подготвуваат храна со притискање копче и роботи што ги извршуваат домашните работи.
Роузи сè уште е многу поспособна од денешните роботски правосмукалки, но основната идеја веќе е присутна во милиони домови. Паметните звучници реагираат на гласовни наредби, апликациите управуваат со светла и температура, а роботските уреди чистат подови и косат трева.
Компјутерите во светот на Џетсонови препознавале говор, одговарале на прашања и помагале при секојдневните одлуки. Во 1962 година тоа било шега за иднината. Денес разговараме со системи засновани на вештачка интелигенција и бараме од нив да пишуваат, преведуваат, анализираат и создаваат слики.
Серијата не ја предвидела технологијата со инженерска прецизност. Не покажала како ќе функционира интернетот, како ќе се создаваат компјутерските мрежи или зошто мобилниот телефон ќе стане главниот личен екран. Но точно ја почувствувала насоката – технологијата ќе станува сè помала, поприсутна и сè подлабоко вградена во секојдневието.
Она што „The Jetsons“ не го предвиде
Не секоја визија се остварила. Летечките автомобили сè уште не се вообичаен семеен превоз, градовите не се изградени на столбови над облаците, а патувањето во вселената не е секојдневна рутина.
Серијата претпоставувала дека автоматизацијата ќе го скрати работното време и ќе создаде живот со многу повеќе слободни часови. Џорџ Џетсон се жалел на тешката работа иако неговата задача често се сведувала на притискање неколку копчиња. Денешната технологија навистина автоматизира огромен број задачи, но истовремено создаде култура во која работата може да нè следи преку телефонот во секој час од денот.
И социјалната слика на иднината останала силно врзана за 1962 година. Џејн Џетсон била претставена главно како домаќинка и потрошувач, а семејниот и општествениот модел бил речиси непроменет. Машините биле футуристички, но односите меѓу луѓето останале заробени во времето во кое серијата била создадена.
Тоа е важна лекција: полесно е да замислиме нов автомобил или робот отколку нов начин на работа, семејство и распределба на моќта.
Ceefax – кога телевизорот почна да одговара
На истиот датум, 12 години по премиерата на „The Jetsons“, BBC пуштил технологија што не изгледала толку спектакуларно, но имала големо значење за развојот на дигиталните медиуми.
Ceefax започнал со работа на 23 септември 1974 година како прв телетекст-сервис во светот. Неговото име било игра со англискиот израз „see facts“ – да се видат фактите.
Гледачот со далечинскиот управувач внесувал трицифрен број и чекал на телевизискиот екран да се појави избраната страница. На неа можело да има кратки вести, спортски резултати, временска прогноза, берзански информации, телевизиска програма или известувања за патувања.
Тоа не бил интернет во вистинската смисла. Корисникот не можел да испрати содржина, да пребарува низ цела мрежа, да отвора линкови или да разговара со други луѓе. Ceefax бил еднонасочен систем – BBC ги испраќал страниците во постојан циклус, а телевизорот ја прикажувал бараната страница кога ќе пристигнела во сигналот.
Но корисничкото чувство било револуционерно. За првпат гледачот не морал да чека водителот да ја прочита веста. Можел сам да избере што сака да види и кога сака да го види.
Технологија создадена од „празниот“ дел на сигналот
Ceefax произлегол од истражувања на инженерите на BBC за пренесување титлови за глуви и наглуви гледачи. Тие откриле дека неискористените линии во аналогниот телевизиски сигнал можат да пренесуваат букви, бројки и едноставни графички форми.
Информацијата патувала заедно со телевизиската слика, но во дел од сигналот што обичниот телевизор не го прикажувал. Телевизор опремен со соодветен декодер можел да ги прочита податоците и да ги претвори во страница.
Според архивата на BBC, првите страници користеле крупни блоковски знаци во седум бои, распоредени во 24 реда. Корисникот внесувал број на страницата и понекогаш чекал неколку секунди додека системот повторно не ја испрати.
Од денешна перспектива тоа звучи бавно. Во 1974 година, можноста по сопствен избор да се побара ажурирана информација преку телевизиски екран била чекор кон интерактивните медиуми.
Од 30 страници до 22 милиони корисници
Ceefax започнал со само 30 страници. Во почетокот немал масовна публика затоа што бил потребен телевизор со посебен декодер. Како што таквите уреди станувале подостапни, сервисот се ширел и добивал сè повеќе содржини.
Со текот на времето Ceefax нудел стотици страници. Покрај вестите, спортот и времето, имало резултати во живо, курсеви на валути, информации за патувања, музички листи, рецепти и телевизиски распореди.
До деведесеттите години сервисот го користеле до 22 милиони луѓе неделно. За многумина првата утринска проверка на вести или фудбалски резултати не била на веб-страница или апликација, туку на страница од Ceefax.
Сервисот влијаел и врз начинот на пишување вести. Просторот бил мал, графиката ограничена, а текстот морал да биде краток и разбирлив. Насловот и најважната информација морале веднаш да го привлечат вниманието – логика што денес ја препознаваме во мобилните известувања, пребарувачките резултати и објавите на социјалните мрежи.
Ceefax не беше интернет, но нè научи да бараме страница
Често се нарекува „интернет пред интернетот“, но тоа е повеќе добра метафора отколку технички точен опис. Ceefax немал глобална компјутерска мрежа, веб-прелистувач, хиперлинкови или двонасочна комуникација.
Неговата важност била во навиката што ја создавал. Телевизорот повеќе не бил само уред што прикажува програма избрана од некој друг. Станал екран на кој корисникот може да повика конкретна информација.
Бројот на страницата бил примитивен претходник на веб-адресата или изборот од мени. Индексната страница била рана почетна страница. Постојаното ажурирање на резултатите и насловите го најавувало светот на вести во реално време.
Особено важна била врската со пристапноста. Истражувањето започнало со намера да се пренесуваат титлови за луѓето со оштетен слух. Телетекстот овозможил титловите да се вклучуваат по избор на гледачот, наместо трајно да бидат вградени во телевизиската слика.
Два различни екрана на иднината
„The Jetsons“ и Ceefax на прв поглед немаат многу заедничко. Едното е шарена анимирана комедија за летечки автомобили и роботска слугинка. Другото е строг информациски систем со крупни букви, едноставни бои и долги секунди чекање.
Но и двата проекта ја менувале идејата за телевизискиот екран.
Кај Џетсонови екранот бил прозорец за комуникација, работа, купување, учење и управување со домот. Кај Ceefax телевизорот за првпат станал површина од која гледачот сам избира информација. Едниот го покажал интерфејсот на иднината како фантазија, а другиот го направил неговиот прв практичен, пикселиран чекор.
Денес сите тие функции се собрани во еден уред што го носиме во џеб. Преку телефонот разговараме со слика, читаме вести, проверуваме резултати, управуваме со домашни уреди, купуваме, работиме и бараме помош од дигитални асистенти.
Иднината не пристигна во обликот во кој ја нацртаа Хана и Барбера, ниту остана составена од страниците на Ceefax. Но двата настана точно препознаа нешто суштинско: екранот нема засекогаш да биде место пред кое само седиме и гледаме. Тој ќе стане простор низ кој разговараме, избираме, бараме и го организираме секојдневниот живот.
Што добивме, а што загубивме?
Технологијата навистина ни го даде светот на брза комуникација што го ветуваа Џетсонови. Информациите што Ceefax ги испраќал во неколку десетици страници денес пристигнуваат во практично неограничено количество.
Но брзината донесе и нов проблем. Ceefax можел да биде бавен и визуелно груб, но неговата содржина ја уредувала мала редакција со јасна одговорност. Денес секоја точна вест се натпреварува со гласини, манипулации, реклами и содржини создадени само за да предизвикаат реакција.
„The Jetsons“ ја замислувала автоматизацијата како ослободување од напорната работа. Во реалноста, автоматизацијата понекогаш нè ослободува, но понекогаш само го забрзува темпото и создава нови очекувања да бидеме постојано достапни.
Токму затоа овие два настана од 23 септември се повеќе од технолошка носталгија. Тие нè потсетуваат дека секоја нова технологија започнува како ветување. Нејзината вистинска вредност, сепак, не зависи само од тоа што машината може да направи, туку и од тоа каков живот ќе изградиме околу неа.
