Има миг кога политичката лага престанува да биде само лага. Не затоа што станала вистина, туку затоа што веќе никој не чувствува потреба да ја прикрие. Изговореното вчера денес се негира без трепнување. Навредата се прогласува за став. Неуспехот се продава како победа. Одговорноста се префрла на претходниците, противниците, медиумите, народот, историјата – на сите, само не на оној што ја држи функцијата.
Тука започнува политикантското бесрамие. Не во грешката, затоа што политиката без грешки не постои. Не ни во жестоката борба за власт, која отсекогаш била дел од јавниот живот. Бесрамието почнува кога исчезнува чувството дека јавниот збор обврзува, дека функцијата носи одговорност и дека постои граница преку која човек може да мине политички, но да се намали човечки.
Политиката има противници, политикантството има само публика
Политиката, во својата посериозна смисла, е обид да се уреди заедничкиот живот. Таа бара судир на идеи, интереси, програми и визии. Во текстот „Политика – старото име на човечката борба за заеднички живот“ токму затоа политиката е поставена пошироко од изборите, партиите и функциите: како прашање кој одлучува, во чие име и со каква одговорност.
Политикантството е нешто друго. Тоа не се занимава толку со јавниот интерес колку со јавниот впечаток. Не прашува што е добро, туку што може да помине. Не се грижи дали аргументот е чесен, туку дали е употреблив. Не го гледа граѓанинот како човек кому му должи образложение, туку како гласач, навивач, статистика, потенцијален глас или непријателски табор.
Затоа политикантот може во понеделник да тврди дека нешто е национална катастрофа, а во петок да го брани истото како државничка мудрост – ако во меѓувреме му се сменило местото во политичката равенка. Не го вознемирува противречноста. Напротив, смета дека вчерашната реченица има рок на траење пократок од еден телевизиски циклус.
Таквата политика не бара паметење. Таа бара амнезија.
Бесрамието не е грубост – тоа е укинување на мерката
Срамот има лоша репутација кога се разбира како понижување, стега, страв од туѓото мислење. Но постои и друг срам – оној што ја поставува внатрешната граница. Чувството дека нешто едноставно не се прави. Дека не се гази човек кој е веќе на земја. Дека трагедија не се претвора во партиска пресметка. Дека не се злоупотребува туѓа несреќа за неколку часа политичка предност. Дека државната функција не е приватна говорница од која секоја неумереност станува дозволена.
Кога таа граница ќе исчезне, бесрамието станува политичка техника.
Тогаш не е проблем што некој политичар излажал. Проблем е што лаже знаејќи дека сите знаат дека лаже – и сепак продолжува. Не е проблем само што дал ветување кое не го исполнил. Проблем е кога, наместо да објасни зошто не го исполнил, почнува да ги убедува луѓето дека никогаш не го дал. Не е проблем ни политичката промена на ставот – разумниот човек може да го промени мислењето. Бесрамието е да го смениш ставот, а потоа вчерашниот сопствен став да го прогласиш за глупост на противникот.
Тоа е повеќе од цинизам. Циникот барем знае дека прави компромис со сопствените принципи. Политикантското бесрамие оди понатаму: тоа сака принципите да немаат никаква вредност освен во моментот кога се корисни.
Јазикот е првата жртва
Бесрамната политика најлесно се препознава по јазикот. Зборовите повеќе не служат за да опишат нешто, туку да замаглат. Поразот станува „морална победа“. Партискиот интерес станува „државен интерес“. Неспособноста станува „објективна околност“. Вработувањето на блиски луѓе станува „зајакнување на капацитетите“. Секоја критика се прогласува за напад, секое прашање за заговор, секоја одговорност за политички прогон.
Ова е токму просторот во кој темата природно се допира со паноптикумската целина „Јазик, мисла и манипулација“: кога манипулацијата станува постојан дел од јавниот говор, нејзината сила е токму во тоа што почнуваме да ја прифаќаме како нормална.
А тоа е една од најопасните победи на политикантството – не да нè убеди дека лагата е вистина, туку да нè убеди дека вистината повеќе и не е важна.
Граѓанинот тогаш престанува да прашува: „Дали е ова точно?“ Почнува да прашува: „Кој го кажа?“ Ако го кажал „нашиот“, се простува. Ако го кажал „нивниот“, се осудува. Така политиката ја напушта областа на јавниот разум и се претвора во племенска лојалност со модерна сценографија.
Нашите бесрамници секогаш имаат туѓ виновник
Во Македонија оваа политичка навика има особено плодна почва. Со децении гледаме промени на власти, коалиции, лидери, пароли и ветувања, а еден рефрен останува чудесно жив: некој друг е виновен.
Кога власта е нова, виновни се претходниците. Кога веќе не е нова, виновна е опозицијата што „кочи“. Ако институциите не функционираат, виновни се кадрите наследени од вчера. Ако кадрите се сменети, виновни се процедурите. Ако се сменат и процедурите, тогаш доаѓа меѓународната состојба, кризата, пазарот, општествената свест, медиумите, граѓаните што „не разбираат“.
Секогаш има објаснение. Ретко има признание.
А токму признанието е една од најпотценетите форми на политичка сила: „Погрешивме.“ „Не успеавме.“ „Ова ветување не го исполнивме.“ „Оваа проценка беше лоша.“ Четири едноставни реченици што во нашата политичка култура често звучат пореволуционерно од цели изборни програми.
Затоа политичката култура почнува таму каде што завршува слепата партиска лојалност. Несогласувањето само по себе не е проблем; проблемот е кога исчезнува мерката, одговорноста и способноста противникот да се третира како легитимен учесник во јавниот живот.
Навивачот е неопходен соучесник
Политикантското бесрамие не го произведуваат само политичарите. За него е потребна публика што ќе го наградува.
Ако на „нашиот“ политичар му простуваме сè што би го сметале за скандал кај другиот, ние не сме жртви на двојниот аршин – ние го одржуваме. Ако бараме оставка од противникот за она за што кај својот наоѓаме триесет оправдувања, веќе сме ја напуштиле политичката проценка и сме влегле во навивачката психологија.
Токму затоа бесрамието толку лесно расте. Политичарот учи од реакциите на сопствената публика. Ако гледа дека лагата не го чини ништо, ќе лаже повторно. Ако навредата носи аплауз, ќе ја засили. Ако ароганцијата се толкува како сила, ќе стане уште поарогантен. Ако непотизмот се простува затоа што „и другите го правеле“, тогаш „и другите“ стануваат трајна лиценца за секое следно недостоинство.
Нема политикантско бесрамие без граѓанско алиби.
Најопасниот момент е кога веќе ништо не нè шокира
Општеството не пропаѓа морално кога ќе се појави првиот бесрамен политичар. Такви имало и ќе има. Посериозниот знак е кога бесрамието ќе стане очекувано однесување.
Кога слушаме очигледна противречност и само велиме: „Политика е тоа.“ Кога гледаме злоупотреба и одмавнуваме: „Сите се исти.“ Кога некој вчера се колнел во едно, денес во спротивното, а нам тоа веќе ни изгледа како природна професионална вештина.
Тогаш политикантот ја постигнал најголемата победа. Не нè убедил во својата чесност. Нè убедил дека чесноста е наивност.
Од тој момент секој што зборува за принцип се исмева како неискусен. Секој што одбива валкана игра се смета за слаб. Секој што бара доследност се прогласува за идеалист што „не разбира како функционира политиката“.
Но токму тука треба да се направи разликата. Реализмот не значи бесрамие. Политичката вештина не значи отсуство на карактер. Компромисот не е исто што и продажба на секој став. Моќта не е доказ дека човек е во право.
Функцијата не го укинува образот
Во демократското општество функцијата е привремена. Денес си министер, градоначалник, пратеник, директор, партиски лидер. Утре не си. Останува човекот и она што го направил додека имал можност да одлучува за другите.
Затоа демократијата не може да се сведе само на изборна победа. Таа бара ограничување на моќта, почитување на другиот и свест дека победникот не добива дозвола за сè. Паноптикум веќе ја разработува таа линија во текстот „Темелите на демократското општество“, каде што изборната волја се поставува заедно со достоинството, слободата и правната заштита што не смеат да зависат од моменталното мнозинство.
Во таа смисла срамот не е слабост на политичарот. Понекогаш е последната одбрана од сопствената моќ.
Човек што сè уште може да се засрами може и да запре. Може да се преиспита. Може да признае дека претерал. Може да почувствува дека функцијата не го направила поголем од луѓето во чие име зборува.
А човек што веќе не се срами од ништо е опасен не затоа што секогаш ќе направи нешто страшно, туку затоа што веќе нема внатрешна причина да не го направи ако му стане политички корисно.
Од политиката не треба да бараме светци, туку граници
Нема потреба да ја романтизираме политиката. Таа е борба за моќ, интереси, влијание и одлуки. Во неа има тактика, компромиси, пресметки и амбиции. Така било отсекогаш и веројатно така ќе остане.
Но од тоа не следува дека мора да прифатиме сè.
Не мораме да бараме безгрешни луѓе. Доволно е да бараме луѓе што знаат дека не се безгрешни. Не мора политичарот секогаш да биде во право. Треба да биде способен да одговара кога не е. Не мора да ја сака опозицијата. Треба да го почитува нејзиното право да постои. Не мора да ги исполни сите ветувања. Треба да има доволно образ да каже зошто не ги исполнил.
Политиката без морална мерка лесно станува техника на освојување и задржување власт. А политикантството без срам е нејзината најниска форма – затоа што од граѓанинот не бара согласност, туку кратко паметење.
Можеби затоа најважното демократско прашање не е само кого ќе избереме, туку што сме подготвени да му простиме на избраниот откако ќе го избереме.
