fbpx Прескокни до главната содржина

Димитар и Константин Миладинови – браќата што го сочуваа гласот на народот

„Т'га за југ“ е повеќе од песна за носталгијата - таа е еден од најпрепознатливите поетски гласови на македонскиот XIX век. Копнежот по Струга, Охрид и сонцето на родниот крај и денес звучи непосредно и силно. Песна што останала дел од македонската културна меморија.

Во македонскиот XIX век има личности чие дело не може да се сведе на биографија, книга или неколку датуми. Такви се Димитар и Константин Миладинови. Нивното место во нашата културна историја произлегува од нешто подлабоко: тие му припаѓаат на времето кога јазикот, народната песна, училиштето и правото на сопствен духовен израз станувале дел од една поширока борба за културно препознавање.

Родени во Струга, во средина во која се допирале различни јазици, култури и влијанија, браќата Миладинови растеле во Македонија во која образованието и црковниот живот биле силно изложени на грчкото културно влијание. Токму од тој свет ќе излезе Димитар Миладинов како еден од најистакнатите просветители и собирачи на народното творештво, а Константин како поет чиј краток живот оставил дело што ќе стане траен дел од македонската литературна меморија.

Димитар – учителот што го препозна народот како книга

Димитар Миладинов бил пред сè учител, а во XIX век учителот често бил многу повеќе од човек што предава во училница. Тој бил посредник меѓу образованието и заедницата, меѓу писменоста и народниот говор, меѓу наследеното и она што допрва требало да се создаде.

Неговиот животен пат е особено значаен затоа што покажува колку сложена била јазичната и културната состојба во Македонија во тоа време. Блаже Конески забележува еден мошне впечатлив податок: Димитар Миладинов, кој подоцна ќе стане еден од највидните борци за словенската просвета во Македонија, ја научил кирилицата дури во својата педесетта година. Тоа не е само биографска необичност. Тоа кажува колку силно било грчкото образовно влијание во делови од Македонија и колку напор бил потребен за враќањето на словенската писменост во јавниот и образовниот живот.

Токму затоа неговото просветителско дело не треба да се гледа само како работа на еден добар педагог. Кај него учителството постепено станува културна мисија. Народниот јазик, песните, обичаите и преданијата што ги слушал околу себе за него не биле нешто безначајно што треба да остане надвор од училиштето и книгата. Во нив препознал културна вредност.

Таа промена во погледот е суштинска. Во едно време кога високата култура често се мерела според туѓи образовни и јазични модели, Димитар се свртел кон она што живеело меѓу луѓето. Наместо народниот говор да го смета за недостоен за писменост, тој почнал да го собира она што народот го создавал и пренесувал од поколение на поколение.

Константин – кога народниот јазик станува поезија

Ако Димитар ја препознал огромната вредност на народното творештво, Константин Миладинов покажал дека истиот тој жив јазик може да стане и јазик на силна лична поезија.

Константин му припаѓа на поколението македонски автори од средината на XIX век во чие творештво се гледа преминот од претежно религиозно-поучната книжнина кон литература со граѓанска и лична содржина. Конески го вбројува меѓу главните претставници на литературата од тоа време, заедно со Рајко Жинзифов и Григор Прличев. Посебно значајно е неговото укажување дека песните на Константин се напишани на чист народен јазик од струшкиот крај, со сосема мали туѓи примеси, поради што во него гледа еден од претходниците на современата македонска поезија.

Прочитај и за ... >>  Искуството е тивка памет на човекот

Најсилниот доказ за тоа останува „Т’га за југ“. Во неа нема потреба од сложена книжевна конструкција за да се постигне големо поетско дејство. Нејзината сила извира од чувството на човек оддалечен од родниот крај, од пејзажот на Струга, од сонцето, езерото и блискоста на домот. Личната носталгија прераснува во песна што генерации читатели ја препознаваат како своја.

Токму во тоа е значењето на Константин. Тој не го употребува народниот јазик само како етнографски материјал, туку како полноправен поетски израз. Јазикот на секојдневието добива ритам, интимност и книжевна сила. Конески токму во ова гледа историска линија што води кон современата македонска поезија.

„Зборникот“ – архивата што остана жива

Најголемиот заеднички споменик на делото на браќата Миладинови е нивната собирачка работа врз македонското народно творештво. Песните што ги запишувале не биле создадени од нив, но токму нивното собирање, запишување и објавување ги спасило од судбината на многу усни творби – да исчезнат со последниот човек што ги паметел.

Особено интересен е патот на ракописот. Конески посочува дека материјалот првично бил запишуван со грчка азбука, што било вообичаено во делови од Македонија во првата половина на XIX век, а пред објавувањето бил препишан на кирилица од Константин Миладинов. Тој податок речиси симболично ја покажува целата културна драма на времето – народното творештво постоело живо, но неговиот писмен облик сè уште го барал сопствениот пат.

Значењето на собраните песни далеку го надминува фолклорот како научна дисциплина. Во нив се зачувани љубовта и тагата, семејните односи, свадбените и обредните обичаи, претставите за честа, смртта, храброста и неправдата. Тие се еден вид колективна меморија на луѓето што во голем дел не оставиле свои лични книги, дневници или архиви.

Кога денес се чита народна песна запишана од Миладиновци, не се чита само стих. Се слуша говорот на едно време. Затоа нивното собирачко дело има двојна вредност – книжевна и историска.

Двајца браќа, една културна идеја

Димитар и Константин не биле исти личности и не оставиле ист вид дело. Димитар бил постариот брат, учителот, организаторот и собирачот, човекот што непосредно работел меѓу народот. Константин бил поетот и книжевниот израз на едно ново чувство за јазикот. Токму нивната различност ја прави нивната заедничка улога толку значајна. Кај едниот народната култура се собира и се спасува од заборав, кај другиот таа станува материјал за лична поезија. Кај едниот училиштето е простор на просветителска борба, кај другиот стихот станува доказ дека говорот на родниот крај може да понесе сложено и силно чувство.

Прочитај и за ... >>  Васил Иљоски и мигот кога македонскиот говор се искачи на сцената

Нивниот живот завршил трагично. Двајцата починале во Цариград во 1862 година, по затворањето од османлиските власти. Но токму тука се покажува разликата меѓу човечкиот век и траењето на културното дело. Политичките околности што ги опкружувале одамна се дел од историјата, а песните што ги собирале, стиховите на Константин и просветителската работа на Димитар продолжуваат да се читаат и проучуваат.

Миладиновци не останале важни затоа што некоја подоцнежна епоха решила да ги претвори во симболи. Останале затоа што направиле нешто суштинско: го препознале народниот говор како вредност, народната песна како културна меморија и образованието како начин една заедница подобро да се разбере себеси.

Во тоа лежи и нивната современост. Народот може да изгуби многу нешта и повторно да ги создаде. Она што еднаш ќе го изгуби од својата меморија потешко се враќа. Димитар и Константин Миладинови зачувале дел од таа меморија токму во мигот кога таа сè уште живеела во гласот на луѓето. Затоа нивното наследство не е само спомен на XIX век – тоа е еден од темелите врз кои подоцна се градел македонскиот литературен и културен простор.

Т’га за југ

Орелски крилја как да си метнех,
И в наши ст’рни да си прелетнех!
На наши места ја да си идам,
Да видам Стамбол, Кукуш да видам,
Да видам дали с’нце и тамо
Мрачно угревјат како и вамо.

Ако как овде с’нце ме стретит,
Ако пак мрачно с’нцето светит
На п’т далечни ја ќе се стегнам
И в други ст’рни ќе си побегнам,
К’де с’нцето светло угревјат,
К’де небото ѕвезди посевјат.

Овде је мрачно и мрак м’ обвива
И темна м’гла земја покрива:
Мразој и снегој и пепелници,
Силни ветришча и вијулици;
Околу м’гли и мразој земни,
А в гр’ди студој и мисли темни.

Не, ја не можам овде да седам,
Не, ја не можам мразој да гледам!
Дајте ми крилја ја да си метнам,
И в наши ст’рни да си прелетнам:
На наши места ја да си идам,
Да видам Охрид, Струга да видам.

Тамо зората греит душата
И с’нце светло зајдвит в гората:
Тамо дарбите природна сила
Со с’та роскош ги растурила:
Бистро езеро гледаш белеит
Или од ветар сино – темнеит;
Поле погледниш или планина,
Сегде божева је хубавина.

Тамо по срце в кавал да свирам,
С’нце да зајдвит, ја да умирам.

Константин Миладинов

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.