Пред повеќе од пет илјади години во јужниот дел на Месопотамија, на просторот меѓу и околу реките Тигар и Еуфрат, се развиле градови што денес ги сметаме за дел од сумерскиот цивилизациски свет. Урук, Ур, Лагаш, Киш, Ериду и Нипур не биле квартови на една држава, туку посебни политички и религиозни средишта, со сопствени владетели, храмови, интереси и ривалства.
Токму тука почнува она што е навистина интересно кај Сумер. Не приказната за некаква мистична „прва цивилизација“ што измислила сè, туку многу покомплексната приказна за општества во кои рано можеме да ги следиме градот, администрацијата, писмото, организираната религија, правните норми и книжевното паметење. Тоа се археолошки и текстуално засведочени процеси. Прашањето што тие значеле за подоцнежната човечка историја веќе му припаѓа на толкувањето.
Од земја и вода до град
Јужна Месопотамија била рамничарска област со плодни алувијални почви, но земјоделството зависело од управувањето со водата. Каналите, насипите и системите за наводнување не биле украс на развиено општество – тие биле дел од неговата економска основа. Одржувањето на таквата инфраструктура барало труд, распределба на ресурси и организација што ја надминувала рамката на едно семејство или мало село.
Сепак, би било премногу едноставно да се каже дека каналите ја „создале“ државата. Археологијата покажува многу посложен процес во кој растот на населбите, производството на храна, специјализацијата на трудот, трговијата, храмските институции и политичката моќ меѓусебно се поттикнувале. Од тој сплет постепено се појавува градот како нов вид човечка средина.
Особено значаен е Урук. Според Метрополитен музејот на уметноста, околу 3200 година пред нашата ера Урук бил најголемата населба во јужна Месопотамија, а можеби и во тогашниот свет. Монументалните градби, специјализираното производство и административните записи покажуваат општество што веќе станало значително посложено од земјоделска населба.
Од денешна перспектива можеме да го гледаме тој премин како еден од пресвртните моменти во човечкото организирање. Но тоа е наша историска перспектива. Луѓето од Урук не се разбудиле едно утро со сознание дека започнува „урбаната цивилизација“. Тие решавале непосредни проблеми – вода, храна, труд, размена, храмови, власт – а од тие решенија се раѓале структури што ќе имаат многу подолг живот од нивните создавачи.
Кога глината станала меморија
Најраните форми на пишување во јужна Месопотамија се појавуваат кон крајот на четвртиот милениум пред нашата ера. Раните плочки од Урук главно содржат записи поврзани со стоки, количества, работна сила и распределба. Историјата на раното месопотамско писмо покажува дека неговите почетоци биле тесно поврзани со практичните потреби на економијата и администрацијата.
Со текот на времето сликовните и бројните знаци се менувале, а од долг процес на развој се оформил системот што денес го нарекуваме клинесто писмо. Во третиот милениум пред нашата ера тој веќе можел да се користи не само за стопански записи, туку и за религиозни, политички и книжевни текстови. Британскиот музеј го сместува почетокот на сумерското пишување околу 3200 година пред нашата ера и го поврзува токму со потребата да се бележат собирањето и распределбата на храната.
Тука фактографијата отвора простор за една поширока мисла. Кога информацијата може да се остави на глина, човечката заедница добива нешто што претходно го немала во таа форма – паметење што не зависи исклучиво од живиот човек. Тоа не е археолошки термин, туку толкување на последиците од писменоста. Но тешко е да се прецени неговата тежина.
Договорот може повторно да се прочита. Долгот може да се провери. Името може да остане запишано и откако човекот ќе исчезне. Владетелската наредба, молитвата или приказната може да го надживеат гласот што првпат ги изговорил.
Во тој поширок контекст вреди да се прочита и Panoptikum текстот „Од древниот свет: Вавилон“, бидејќи сумерската писмена и културна традиција не исчезнала со политичките промени во Месопотамија. Таа продолжила да живее во цивилизациите што дошле по неа.
Боговите не биле одвоени од градот
Сумерската религија била политеистичка, а различни градови биле особено поврзани со одредени божества. Инана, Енлил и Енки се меѓу најпознатите имиња од сумерскиот пантеон, но религиозниот свет бил многу поширок и се менувал низ различни периоди и градови.
Храмот не бил само простор за обред. Храмските институции можеле да располагаат со земја, добра и работна сила и да учествуваат во стопанскиот живот. Токму затоа денешната поделба на „религиозно“, „економско“ и „политичко“ не може едноставно да се преслика врз Сумер.
Кога велиме дека за Сумерите божествениот и општествениот поредок биле тесно поврзани, веќе правиме историска интерпретација на материјалните и писмените извори. Таа е добро поткрепена, но не треба да се претставува како реченица што некој Сумерец самиот ја формулирал. Тоа разграничување е важно, особено кога древните цивилизации ги гледаме низ современи поими.
Градови што соработувале – и војувале
Сумер не бил единствена држава со една престолнина. Неговата историја во голема мера е историја на градови-држави што понекогаш соработувале, а понекогаш војувале за земја, вода и политичко влијание. Владетелите предводеле воени походи, граделе храмови и инфраструктура и се претставувале како чувари на поредокот.
Тој свет произведувал и правни текстови. Кодексот поврзан со Ур-Наму, владетелот на Ур од крајот на третиот милениум пред нашата ера, е најстариот зачуван законски зборник што во доволна мера стигнал до нас, иако постоеле и постари правни традиции за кои сведочат други извори. Затоа не е прецизно да се тврди дека Ур-Наму го „измислил законот“ или дека пред него немало правни норми.
Позначајно е нешто друго: запишаните правни правила покажуваат дека односите меѓу луѓето, престапите, казните и надоместоците можеле да бидат формулирани во текст што ја надминува непосредната усна одлука. Тоа не го претвора Сумер во модерна правна држава. Таквата споредба би била анахрона. Но покажува колку рано писмото почнало да служи и како инструмент на институционалниот поредок.
Гилгамеш – каде завршува историјата, а почнува книжевноста
Ниту една приказна од древна Месопотамија не го преживеала времето толку силно во современата култура како онаа за Гилгамеш. Во сумерската книжевна традиција постојат посебни песни за Гилгамеш, а подоцна, во акадската традиција, тие мотиви добиле поширок облик во делото што денес го познаваме како „Еп за Гилгамеш“.
Гилгамеш е поврзан со Урук и со древната кралска традиција, но тука мора да се зачува границата меѓу историографијата и литературата. Можно е зад книжевниот лик да стои историски владетел, но епот што го читаме не е биографија и не може да се користи како непосреден запис за неговиот живот.
Она што текстот несомнено ни го дава е книжевна тема: по смртта на Енкиду, Гилгамеш се соочува со сопствената смртност и тргнува во потрага по начин да ја избегне. Кога во таа приказна препознаваме страв од смртта, загуба, пријателство и желба човекот да остави нешто зад себе, веќе ја толкуваме книжевноста. Тоа не ја прави мислата помалку вредна – само ја става на вистинското место.
И можеби токму тука древниот свет престанува да биде музејска далечина. Не затоа што Сумерите „мислеле како нас“, што не можеме толку лесно да го докажеме, туку затоа што нивните текстови ни дозволуваат да видиме дека луѓето уште тогаш создавале приказни околу загубата, власта, славата и границите на човечкиот живот.
Сумер не исчезнал во истиот момент кога ја изгубил политичката моќ
Во текот на третиот милениум пред нашата ера политичката карта на Месопотамија постојано се менувала. Сумерските градови влегувале во поголеми државни структури, меѓу кои и Акадското Царство, а подоцна следувал и периодот на Третата династија на Ур.
Со исчезнувањето на сумерскиот како секојдневен говорен јазик не исчезнала и неговата културна функција. Сумерскиот продолжил да се употребува во писарството, религиозните текстови и учената традиција долго откако престанал да биде мајчин јазик. Тоа понекогаш се споредува со подоцнежната улога на латинскиот во Европа – корисна аналогија, сè додека не заборавиме дека станува збор за различни историски светови.
Континуитетот со подоцнежната Месопотамија е една од причините поради кои Сумер не треба да се набљудува изолирано. Акадците, Вавилонците и Асирците не почнувале од празна страница. Тие наследувале, приспособувале и менувале традиции што веќе постоеле. Во тој поглед, сумерското наследство природно се вклопува во пошироката Panoptikum тема „Идеи што го обликувале светот“.
Што навистина ни оставил Сумер?
Најлесно е древните цивилизации да се претворат во список на „први нешта“: прво писмо, прв град, прв закон, прво училиште, прва книжевност. Таквиот пристап е привлечен, но историјата ретко функционира толку уредно. Процесите се развивале постепено, понекогаш паралелно во различни области, а новите археолошки откритија можат да ја променат границата на она што го нарекуваме „најрано“.
Затоа вистинската вредност на Сумер не мора да ја бараме во натпреварот кој бил прв. Доволно е она што можеме да го видиме и документираме: едни од најраните големи урбани средишта, рано писмо, сложени административни системи, развиена религиозна култура, правни текстови и книжевност што преживеала илјадници години.
Од тука почнува интерпретацијата. Глинената плочка е археолошки предмет. Записот на неа е историски извор. Но идејата дека со неа човекот создал паметење што може да го надживее сопствениот живот е начин на кој денес го разбираме нејзиното значење.
Не знаеме што мислел писарот додека го притискал трската во влажната глина. Не смееме да му припишеме свест дека „ја менува човечката историја“. Можеби запишувал жито, долг, име или распределба на стока. Тоа што можеме да го кажеме е поедноставно: неговиот запис преживеал.
А зад тој факт останува една мисла што веќе му припаѓа на нашиот поглед кон минатото. Царствата исчезнуваат, јазиците се менуваат, градовите стануваат археолошки слоеви. Запишаниот знак, понекогаш, останува доволно долго за луѓе родени пет илјади години подоцна повторно да го прочитаат.










