Секоја власт има свој однос кон луѓето што се издигнуваат над просечноста. Некои ги почитува, некои ги користи како доказ за сопствениот успех, некои ги држи блиску до себе, а од некои — особено од независните — се чувствува непријатно.
Зашто човекот што е само знаен може да ѝ биде украс на власта, но човекот што е знаменит може да ѝ стане мерило. А власта многу полесно поднесува украс отколку мерило. Токму затоа е важно да се прави разлика меѓу знаените и знаменитите.
Знаен е оној за кого многумина слушнале. Знаменит е оној по кого нешто останало. Првиот може да биде производ на моментот, функцијата, медиумската видливост или популарноста. Вториот станува значаен преку трудот, знаењето, талентот, карактерот и делото. Знаениот може денес да биде насекаде, а утре речиси заборавен. Знаменитиот може денес да живее незабележливо, а иднината да му го даде местото што сегашноста не умеела да му го признае.
Кого гледа власта?
Власта природно ја сака видливоста. Таа живее во светот на протоколите, свеченостите, камерите, говорниците и јавните настани. Затоа секогаш постои опасност поважни да ѝ станат луѓето што се највидливи, а не оние што се највредни.
Во јавниот простор лесно се пробиваат оние што веќе имаат пристап до медиумите, институциите и центрите на влијание. Нивното име постојано се повторува, нивното присуство создава впечаток на значење, а близината до моќта дополнително ја зголемува нивната препознатливост.
Знаменитоста не се создава со протокол. Неа не може да ја прогласи кабинет, министерство или комисија. Знаменитоста настанува кога нечие дело ќе ја надживее функцијата, моментот, политичката конјунктура, а понекогаш и самиот човек.
Зрелоста на една власт затоа не се гледа само според тоа кого повикува на свечените приеми, туку и според тоа кого препознава додека тој создава далеку од камерите.
Познатиот е удобен, значајниот понекогаш е непријатен
Познатиот човек често ѝ е корисен на власта. Неговото присуство носи внимание, престиж и јавна видливост. Фотографијата со него може да изгледа добро во јавноста. Со вистински значајниот човек работите се посложени.
Научникот може да постави непријатно прашање. Писателот може да ја забележи пукнатината во општеството пред институциите да признаат дека постои. Уметникот може да покаже нешто што официјалната слика настојува да го прикрие. Професорот може да каже дека системот што сите јавно го фалат — во стварноста не функционира. Големиот лекар, инженер, архитект, истражувач или мислител не мора да биде ничиј политички противник за да биде непријатен. Доволно е да биде независен.
Незрелата власт сака талент што ѝ аплаудира. Зрелата власт може да го почитува и талентот што ја критикува.
Токму тука се гледа разликата. Кога прашањето „што создаде?“ се заменува со „чиј си?“
Најголемата опасност започнува кога критериумот за вредност ќе престане да биде делото. Кога наместо: „Што создаде?“ се прашува: „Чиј си?“ Кога наместо: „Колку вреди твоето дело?“ се поставува прашањето: „Колку си ни близок?“ Тогаш општеството почнува да ги заменува вредностите со припадноста, стручноста со лојалноста, а талентот со пристапот до моќта.
На краток рок тоа можеби му одговара некому. На долг рок ја осиромашува државата.
Најтивката неправда е премолчената вредност
Знаменитиот човек не мора да биде прогонуван за да биде понижен. Доволно е да биде игнориран. Понекогаш најсуровата казна што едно општество може да му ја изрече на творецот е — молкот. Неговите книги не се читаат. Истражувањата не се поддржуваат. Делата не се претставуваат. Идеите не се слушаат. Неговото име институционално не постои.
Во исто време јавниот простор може да биде преполн со моментни личности, привремени авторитети и луѓе чија најголема предност е близината до центрите на одлучување. Така се создава една од најопасните инверзии на вредностите: човекот со дело станува невидлив, а човекот со пристап — значаен.
Но историјата има навика повторно да ги проверува ваквите распореди. Функциите исчезнуваат. Кабинетите се празнат. Свечените фотографии бледнеат. Дневните наслови се забораваат. Делото останува.
Големината на државата се гледа во односот кон нејзините најдобри луѓе
Една држава не е богата само со пари, патишта, згради и природни ресурси. Нејзиното најголемо богатство се луѓето кои можат да создадат нешто што другите не го можат. Научникот што открива. Учителот што обликува генерации. Писателот што го збогатува јазикот. Уметникот што му дава образ на времето. Лекарот што спасува животи. Инженерот што создава системи и градби. Истражувачот што го проширува човечкото знаење. Спортистот што со години работи за еден миг на врвно достигнување.
Таквите луѓе не треба да бидат декоративен додаток на државата. Тие се дел од нејзината суштина.
Државата што не ги препознава сопствените вредности постепено почнува и да ги губи. Некои ќе заминат. Други ќе останат, но ќе се повлечат. Трети ќе ја изгубат волјата да создаваат во средина што не ја препознава нивната вредност.
Најголемата штета, сепак, настанува кај младите. Тие гледаат што се наградува. Гледаат кој напредува. Гледаат дали патот до успехот оди преку знаење, труд и создавање — или преку познанства, послушност и политичка блискост. И од тоа извлекуваат заклучок какво општество ги очекува.
Знаменитоста не смее да зависи од политичката подобност
Вистинската институционална зрелост започнува таму каде што власта умее да му оддаде признание и на човекот кој не ѝ е близок. Тој можеби ја критикува. Можеби има различни ставови. Можеби никогаш нема да биде дел од нејзиниот круг. Но ако неговото дело има вредност, институциите мора да имаат сила тоа да го признаат. Во спротивно признанијата престануваат да бидат признанија. Стануваат награди за припадност.
А тогаш не се понижени само оние што неправедно останале без признание. Понижени се и оние што заслужено го добиле, бидејќи јавноста повеќе не знае дали зад наградата стои вредност или наклонетост. Затоа на едно здраво општество му се потребни институции и критериуми кои се посилни од моментната политика.
Владите се менуваат. Критериумите за вредност не би смееле да се менуваат со нив.
Парадоксот на постхумната почит
Општествата имаат една чудна слабост. Често почнуваат вистински да ги ценат своите луѓе дури откако ќе ги изгубат. Додека е творецот жив, тој може да биде своеглав, критичен, неприлагодлив и непогоден за протокол. Кога ќе почине, станува безопасен. Тогаш наеднаш се организираат академии, изложби и комеморации. Се откриваат спомен-плочи. Се предлага неговото име за улица, школа или институција. Се одржуваат свечени говори за неговата големина. Но почитта што започнува на гробиштата често е задоцнета почит.
На живиот човек му била потребна можност да создава. На починатиот му останува венецот.
Мудрата држава не ги чека некролозите за да ги открие своите големи луѓе.
Власта е привремена, делото може да биде трајно
Во односот меѓу власта и творецот постои еден голем парадокс: човекот на власт денес изгледа многу помоќен од писателот, професорот, научникот или уметникот. Има кабинет. Има институции. Има буџет. Има администрација. Има јавна моќ.
Времето ги менува односите. По неколку децении можеби никој нема да знае кој министер ја потпишал некоја одлука, кој директор ја водел одредена институција или кој функционер свечено отворил некој настан. Но стихот може да остане. Книгата може да остане. Научното откритие може да остане. Сликата може да остане. Музиката може да остане. Архитектонското дело може да остане.
Тоа е лекцијата што секоја власт треба да ја разбере: функцијата му припаѓа на времето, а делото може да му припадне на траењето.
На знаменитите не им треба милост, туку систем
На луѓето од знаење, наука, култура и творештво не им е потребна милост од власта. Не им е потребно политичко покровителство. Не им е потребна постојана пофалба. Им е потребен праведен систем. Систем во кој научникот ќе може да истражува без посредник, писателот ќе биде вреднуван според книгата, уметникот според делото, професорот според знаењето, младиот талент според способноста, професионалецот според резултатот. И сите тие ќе можат да размислуваат и да говорат слободно, без страв дека различното мислење ќе им ја затвори вратата.
Само таквиот систем создава слободни луѓе. А токму слободните луѓе најчесто создаваат дела што остануваат.
Меѓу аплаузот и паметењето
Знаеноста живее од аплаузот на сегашноста. Знаменитоста живее од паметењето на иднината. Затоа власта треба внимателно да избира кого поддржува, кого наградува, кого поставува како пример и — можеби уште поважно — кого неоправдано го премолчува.
Не секој што е познат е значаен. Не секој што е значаен е познат. Една од најважните задачи на зрелата држава е токму тоа: да умее да ги открие луѓето чија вредност не се мери со бројот на телевизиски појавувања, политички познанства или протоколарни фотографии, туку со длабочината на трагата што ја оставаат.
Власта што ги почитува знаменитите покажува дека ја разбира и сопствената минливост. Власта што ги возвишува само знаените ризикува и самата да остане само краткотрајно знаена.
Зашто на крајот времето прави селекција која ниту една власт не може да ја контролира. Од едни остануваат фотографии, од други — дела.
Вистинската знаменитост започнува таму каде што завршува моќта да се нареди кој ќе биде запаметен.
