Србија денеска излегува на предвремени парламентарни избори на кои 18 листи се натпреваруваат за 250 места во Народното собрание. Последните часови пред гласањето минуваат во изборен молк, со силно поделено јавно мнение, голем број набљудувачи и со две политички опции што го привлекуваат најголемиот дел од вниманието – листата предводена од Српската напредна странка и „Студентска листа – Студентите победуваат“.
Според најновата одлука на Републичката изборна комисија на Србија, конечниот број граѓани со право на глас е 6.451.292. Ова е нешто повеќе од претходно објавената бројка од 6.450.523 избирачи, која сè уште се појавува во дел од медиумските извештаи. Гласањето ќе се одвива на 8.392 избирачки места, од кои 93 се во странство.
Избори по две години политички судири
Овие избори тешко можат да се одвојат од протестите што започнаа по уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година, кога загинаа 16 лица. Барањата за одговорност со текот на времето се проширија кон прашањата за корупцијата, институциите, медиумите и владеењето на правото, а студентското движење од улицата постепено влезе и во изборната арена.
За тој премин Panoptikum веќе пишуваше во анализата „Од блокадите до гласачките кутии: студентската листа пред испитот на политичката одговорност“. Последните недели покажаа дека изборната трка сè повеќе се концентрира околу прашањето дали протестната мобилизација може да се претвори во парламентарна политичка сила и колку поддршка задржува блокот околу СНС.
Анкетите не даваат единствена слика. Различни истражувања објавени во текот на кампањата покажуваа различен однос меѓу двете водечки листи, поради што нивното читање како сигурна прогноза би било погрешно. Panoptikum во текстот „Избори во Србија: излезноста станува клучна во неизвесната трка меѓу Вучиќ и студентите“ веќе укажа дека различните методологии и големиот број гласачи што не ја откриваат својата намера ја прават излезноста една од централните непознати на изборниот ден.
Белград мирен, политичките очекувања поделени
Последните извештаи од Белград даваат интересна слика: улиците се релативно мирни, а политичките ставови не секогаш се изговараат лесно. Дел од граѓаните избегнуваат да зборуваат за изборите, додека на терен е забележливо полициско присуство околу државните институции. Во исто време, анкети меѓу белграѓани покажуваат и отворено спротивставени очекувања – од силна поддршка за Александар Вучиќ до уверување дека Студентската листа може да донесе политичка промена.
Тоа не е противречност колку што е слика на поларизирано општество. Тишината на улицата не значи отсуство на политичка определба, исто како што неколку изјави на граѓани не можат да бидат мерка за расположението на целото избирачко тело. Најсигурниот показател ќе биде гласањето.
Избирачкиот список останува чувствителна тема
Дополнителен товар врз изборниот процес носат сомнежите околу избирачкиот список. Анализа на Радио Слободна Европа, заснована врз јавно достапни податоци, покажа дека повеќе од половина милион избирачи се заведени со адреси без наведена улица и број. Српските институции посочуваат дека различни органи се надлежни за евиденцијата на живеалиштето и за водењето на избирачкиот список, додека прашањето како настанале ваквите записи останува дел од јавната дебата.
Темата е чувствителна и поради искуството од претходните избори. Токму затоа изборниот процес ќе биде следен од домашни и меѓународни набљудувачи. ОДИХР има распоредено набљудувачка мисија за изборите на 25. октомври, а за самиот изборен ден се предвидени и краткорочни набљудувачи, заедно со делегации од ОБСЕ, Советот на Европа и Европскиот парламент. Прелиминарните наоди се најавени за 26. октомври.
Повеќе од избор меѓу две листи
Иако во трката учествуваат 18 листи, политичката кампања во јавноста во голема мера се сведе на судирот меѓу владејачкиот блок и студентското движење. Во таква атмосфера постои ризик останатите политички актери да исчезнат од пошироката слика, иако конечната распределба на мандатите ќе зависи и од нивниот резултат, изборниот праг и третманот на малцинските листи.
За влез во парламентот важи праг од три проценти за немалцинските листи, додека за листите на националните малцинства важат посебни правила. Затоа резултатот не може да се чита само преку разликата меѓу двете најсилно експонирани опции – важна ќе биде и распределбата на гласовите што ќе ја одреди можноста за формирање парламентарно мнозинство.
Кампањата завршува во атмосфера што повеќе личи на долга политичка пресметка отколку на вообичаен изборен циклус. На 25 октомври, сепак, сите проценки, митинзи, анкети и улични впечатоци ќе се соочат со единствениот формален одговор што го признава изборниот систем – гласовите на избирачите и нивното пребројување.
