Можеме да знаеме многу, а сепак малку од она што го знаеме вистински да сме го разбрале. Во таа навидум мала разлика се отвора едно од најстарите прашања на човековата мисла: што значи нешто да знаеме, а што значи навистина да го спознаеме?
Сознанието и спознанието во секојдневниот говор лесно се приближуваат едно до друго. И двете се поврзани со знаењето, разбирањето и нашата способност да создадеме слика за светот. Сепак, меѓу нив може да се почувствува една важна разлика. Сознанието нè води кон она што сме го дознале, увиделе или прифатиле како знаење. Спознанието оди подлабоко – кон моментот кога тоа знаење добива внатрешна смисла и почнува да го менува начинот на кој гледаме на себе, на другите и на животот.
Токму затоа темата за сознанието не завршува со прашањето колку информации поседуваме. Во пошироката филозофска и психолошка природа на сознанието се отвора многу потешко прашање: што правиме со она што го знаеме?
Да знаеш нешто и да го спознаеш не е исто
Можеме да знаеме дека времето е ограничено. Тоа не е некое особено откритие. Го учиме од биологијата, од историјата и од животите на луѓето пред нас. Но едно е да го знаеме тоа како факт, а сосема друго е во одреден момент навистина да ја почувствуваме конечноста на сопственото време. Тоа може да се случи по загуба, по ненадејна промена, по средба со сопствената ранливост или едноставно во еден тивок миг кога нешто што сме го слушале со години одеднаш добива поинаква тежина. Информацијата не е нова. Нов е нашиот однос кон неа. Тогаш сознанието преминува во спознание.
Филозофијата со векови се занимава со прашањето што воопшто значи да се знае нешто. Епистемологијата го испитува знаењето, неговите извори, неговото оправдување и неговите граници. Но современите расправи сè повеќе ја истакнуваат и разликата меѓу поседувањето знаење и вистинското разбирање. Разбирањето како посебна епистемолошка вредност нè потсетува на нешто што секојдневното искуство одамна го покажува: можно е човек да знае многу факти, а сепак да не ја согледува нивната поврзаност и значење.
Знаењето не нè прави автоматски мудри
Сознанието го проширува човековиот хоризонт. Преку него учиме за нешта што никогаш лично не сме ги виделе, за времиња во кои не сме живееле и за искуства што никогаш не сме ги имале. Јазикот, науката, книгите, образованието и искуството на другите ни овозможуваат да излеземе од тесниот простор на сопствениот живот. Без таа способност секоја генерација би морала повторно да започнува од почеток.
Сепак, количината на знаење не е исто што и длабочината на разбирањето. Човек може прекрасно да ги познава причините за некоја своја слабост и повторно да ја прави истата грешка. Може да чита за љубовта, стравот, моралот и слободата, а да не го препознае сопствениот страв во моментот кога токму тој ги определува неговите одлуки. Може да знае дека предрасудите го искривуваат судот, а да биде убеден дека само другите имаат предрасуди. Може да знае дека гневот ја нарушува проценката, а токму кога е гневен да верува дека никогаш не размислувал појасно.
Сознанието во сите тие случаи постои. Она што недостига е неговото претворање во внатрешен увид.
Спознанието почнува кога човек ќе се препознае во она што го знае
Спознанието не е спротивност на сознанието. Тоа е негово продлабочување. Кога нешто спознаваме, повеќе не сме само набљудувачи на некоја вистина. Таа почнува да нè засега. Влегува во личното искуство и го менува начинот на кој толкуваме нешто што можеби одамна сме го знаеле. Затоа некои нешта ги разбираме дури по многу години.
Родител може долго да повторува една иста животна поука, а нејзината вистинска смисла да стане јасна многу подоцна. Не затоа што реченицата била сложена, туку затоа што недостигало искуството кое ќе ѝ даде тежина. Таквото движење од идејата кон живеаното искуство е дел и од поширокото прашање за идеите што го обликувале светот. Големите филозофски поими не остануваат затворени во книгите. Тие стануваат значајни тогаш кога ќе се судрат со човековиот живот.
Најтешко е она знаење што се однесува на нас самите
Полесно ја забележуваме туѓата суета отколку сопствената. Полесно ја гледаме туѓата заблуда отколку онаа во која самите сакаме да веруваме. Многу полесно ги анализираме причините за туѓото однесување отколку мотивите што се кријат зад нашите постапки. Тука спознанието станува особено непријатно, затоа што бара човекот да се види себеси во она што го знае.
Самоспознанието затоа зазема посебно место во филозофијата. Современите расправи за самоспознанието го отвораат прашањето дали и по што нашето знаење за сопствените мисли, чувства, уверувања и желби се разликува од знаењето за надворешниот свет.
Парадоксот е во тоа што кон себеси сме истовремено и најблиски и најмалку неутрални. Ние сме предметот што се обидуваме да го разбереме, но истовремено сме и оној што толкува. Во проценката се вмешуваат желбите, стравовите, самооправдувањата, спомените и сликата што сакаме да ја имаме за себе.
Затоа спознанието бара нешто повеќе од интелигенција. Бара искреност.
Зошто образованиот човек не мора да биде мудар
Образованието може да ни даде огромно количество сознанија, но не може да гарантира дека тие ќе станат дел од нашето разбирање.
Човек може совршено да го познава моралот како систем на идеи, а да не го препознае моментот во кој самиот треба да постапи морално. Може детално да ја проучува слободата, а никогаш сериозно да не се запраша колку од сопствените избори се негови, а колку се производ на очекувањата на средината, навиките или стравот. Може да знае многу за животот, а сепак да не научи како да живее.
Мудроста отсекогаш значела нешто повеќе од натрупано знаење. Таа подразбира способност да се создаваат врски меѓу знаењето и искуството, меѓу идејата и последицата, меѓу она што го тврдиме и начинот на кој постапуваме. Во таа смисла човекот не се открива само преку она што го мисли за себе, туку и преку своите избори. Тоа прашање Panoptikum го отвора и во текстот „Единствен со дело: човекот се открива во она што го создава“ – затоа што меѓу знаењето за себе и животот што навистина го живееме секогаш постои простор во кој се проверува вредноста на нашите уверувања.
Сомнежот не е непријател на сознанието
Колку повеќе човек навлегува во некое прашање, толку почесто станува свесен за неговата сложеност. Незнаењето понекогаш е многу посамоуверено од знаењето.
Зрелото сознание не мора да произведува апсолутна сигурност. Напротив, може да ја зголеми чувствителноста кон нијансите, ограничувањата и можноста дека сопствената проценка е погрешна. Филозофскиот сомнеж токму затоа не е обична недоверба кон сè. Тој е начин да се испитаат темелите врз кои нешто го прогласуваме за вистинито. Не секое уверување е сознание, а не секое сознание е конечно.
Во тој простор меѓу знаењето и сомнежот се раѓа можноста за ново спознание. Човекот мора понекогаш да се откаже од сигурноста за да може подобро да разбере.
Од информација кон смисла
Сознанието и спознанието затоа не треба да се замислуваат како две целосно одвоени состојби. Повеќе личат на движење.
Сознаваме нешто. Го споредуваме со искуството. Се сомневаме. Го преиспитуваме. Понекогаш го отфрламе. Понекогаш го разбираме на нов начин. А кога тоа што сме го знаеле почнува да го менува начинот на кој го гледаме светот, сознанието постепено станува спознание. Ни спознанието не е последна станица. Еден длабок увид речиси секогаш отвора ново прашање. Она што вчера ни изгледало како одговор, денес може да стане почеток на ново истражување. Можеби токму тука лежи една од најинтересните особености на човековата мисла: колку повеќе разбираме, толку појасно гледаме колку уште останува неразбрано.
Сознанието ни кажува што знаеме. Спознанието нè соочува со прашањето што тоа знаење направило од нас.
Меѓу тие две точки се одвива голем дел од нашиот интелектуален и внатрешен живот. Учиме, грешиме, проверуваме, се откажуваме од стари уверувања и создаваме нови. Некои вистини ги разбираме веднаш, други дури откако животот ќе нè доведе пред нив. А има и такви што можеме цел живот да ги носиме како знаење, без никогаш целосно да ги спознаеме.
Затоа човечкото знаење не е само собирање одговори. Тоа е постојано движење од информацијата кон смислата – од она што го знаеме кон она што навистина сме го разбрале.










