fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Единствен со дело: човекот се открива во она што го создава

Не стануваме единствени затоа што тврдиме дека сме различни. Единственоста почнува таму каде што од нашите мисли, избори и способности останува нешто вистинско. На крајот, не нè определува впечатокот што сме го оставиле - туку она што сме го создале.

Човекот отсекогаш сакал да биде препознаен како единствен. Да не биде само уште едно лице меѓу многуте, уште едно име во редицата, уште еден живот што минал незабележано. Во таа желба нема ништо необично. Таа произлегува од едно подлабоко прашање: ако нашиот живот е ограничен, по што ќе се знае дека навистина сме биле тука?

Современиот свет има брз одговор – по видливоста. Колку луѓе те забележале, колку те следат, колку го знаат твоето име, колку често се појавуваш пред туѓите очи. Но видливоста и значењето не се исто. Може да бидеш присутен насекаде, а зад себе да не оставиш ништо. Може и речиси никој да не те забележува додека работиш, а она што го создаваш да трае многу подолго од моментот во кој си живеел.

Тука почнува вистинската смисла на изразот „единствен со дело“. Не како повик човекот да стане славен, туку како потсетување дека неговата посебност не е нешто што може едноставно да си го прогласи. Таа мора да добие форма во светот.

Не е доволно да бидеш – треба нешто од тебе да стане стварност

Уште кај Аристотел човековата доблест не е замислена како украсна особина што некој ја поседува во себе. Во неговата етика добриот живот е поврзан со дејствување – со активност во согласност со доблеста. Современото толкување на Никомаховата етика во Stanford Encyclopedia of Philosophy токму затоа ја нагласува разликата меѓу тоа само да поседуваме некакви квалитети и да ги остваруваме преку начинот на кој живееме.

Оваа мисла е постара од нашиот современ култ кон успехот и токму затоа е поважна. Човекот не се мери единствено според она што мисли дека е, туку според она што од неговите уверувања станува постапка. Храброста без храбар чин останува претстава за себе. Чесноста што исчезнува во моментот кога ќе стане непогодна е само удобна декларација. Талентот што никогаш не се претворил во труд останува можност, а не дело.

Меѓу она што мислиме за себе и она што навистина сме постои просторот на дејствувањето. Таму се проверува човекот.

Делото како отпечаток на личноста

Хана Арент во The Human Condition прави важна разлика меѓу трудот, создавањето и дејствувањето. Во филозофската анализа на нејзиното дело, Stanford Encyclopedia of Philosophy посочува дека човековото дејствување има способност да открие кој е оној што дејствува. Не само што правиме нешто – преку направеното се покажуваме себеси.

Тоа е една од најсилните идеи што може да се поврзе со прашањето за човековата единственост. Личноста не е само скриен внатрешен свет. Таа се појавува во одлуките, во односот кон другите, во работата, во она што го создава и во она за кое презема одговорност. Делото е местото каде што невидливото во човекот добива видлив облик.

Писателот останува во реченицата што ја напишал. Архитектот во просторот што го осмислил. Учителот во човекот кому му помогнал да научи да мисли. Родителот во вредностите што неговото дете ќе ги понесе понатаму. Добриот занаетчија во предметот што трае подолго од времето потребно за да биде изработен.

Прочитај и за ... >>  Идните промени во европското земјоделие - клима, вода и CAP реформи

Не сите дела завршуваат во музеи, библиотеки или историски книги. Најголемиот дел од она што го одржува човечкиот свет никогаш нема да биде потпишано со славно име.

Проблемот на светот што сака да изгледа, наместо да биде

Во современата култура сепак границата меѓу дело и претстава за дело станува сè понејасна. Човекот доби можност непрестајно да ја уредува сликата за себе. Може да изгледа зафатен без да создава, успешен без да знаеме што точно постигнал, ангажиран без последица од тој ангажман, интересен без содржина. Тоа е дел од пошироката напнатост меѓу личноста и светот што Panoptikum ја отвора во текстовите за човекот во современиот свет. Кога вредноста почнува да се мери преку видливост, лесно се јавува искушението човекот повеќе да инвестира во впечатокот што го остава отколку во суштината на она што го прави.

Но впечатокот има краток век. Делото има поинаква природа. Тоа мора да издржи и тогаш кога вниманието ќе се пресели на друго место.

Токму затоа постои суштинска разлика меѓу човек кој сака да биде посебен и човек кој прави нешто вредно. Првиот ја гледа публиката. Вториот го гледа она што треба да биде создадено.

Делото не мора да биде големо за да биде значајно

Зборот „дело“ често нè наведува да мислиме на нешто монументално. На книга што ќе ја читаат генерации, научно откритие, голема градба, историска одлука. Но ако човековата вредност ја врземе само за такви достигнувања, најголемиот дел од човечките животи би изгледале безначајни. А тие не се.

Постојат дела што никогаш немаат публика. Некој се грижи за болен родител со години. Некој одбива неправда иако никој нема да дознае. Некој ја работи својата професија совесно кога би можел многу полесно да ја работи површно. Некој му отвора можност на друг човек кој дотогаш ја немал. Ништо од тоа можеби нема да стане историја. Но станува дел од нечиј живот.

Ако човекот го разбираме само преку спектакуларните достигнувања, ја пропуштаме најважната димензија на делото – последицата. Делото е она што менува нешто надвор од нас, макар и малку. По него светот, нечиј живот или некој однос веќе не се сосема исти.

Да создаваш значи да прифатиш дека нешто зависи од тебе

Создавањето има уште една страна што поретко се споменува – одговорноста. Полесно е да се зборува за идеи отколку да се обидеме да ги оствариме. Идејата во главата е совршена. Делото во стварноста мора да се соочи со ограничувања, грешки, отпор, време и сопствената неспособност. Затоа многу нешта никогаш не ја напуштаат областа на намерата. Намерата овозможува да мислиме добро за себе без да ризикуваме неуспех. Делото го укинува тој комфор.

Прочитај и за ... >>  Музите - деветте божици на инспирацијата

Кога човекот ќе почне да создава, тој повеќе не може бескрајно да се засолнува зад она што „би можел“ да го направи. Се појавува нешто конкретно што може да успее или да пропадне, да биде добро или лошо, довршено или напуштено. Токму затоа делото бара повеќе храброст од желбата.

Аристотеловата идеја дека карактерот се остварува преку дејствување и Арентовото разбирање дека преку постапките човекот се открива пред светот се среќаваат во една едноставна точка: човекот станува видлив како личност во она што го прави. Не во самоописот.

Најтешкото дело е човекот што самиот го создава

Постои дело што не може да се изложи, продаде, измери или остави во наследство на вообичаен начин. Тоа е сопствениот карактер.

Ние постојано се создаваме преку повторувањето на изборите. Не стануваме чесни затоа што еднаш сме постапиле чесно, ниту храбри затоа што еднаш сме го победиле стравот. Карактерот се гради со она што го правиме доволно долго за да престане да биде случајност.

Во таа смисла, делото и човекот не можат целосно да се раздвојат. Она што го создаваме нè обликува и нас. Работата што ја извршуваме со години, начинот на кој се однесуваме кон другите, компромисите што ги прифаќаме, работите на кои им кажуваме „не“ – сето тоа постепено го гради оној што на крајот го нарекуваме „јас“. Затоа идејата за единственоста е многу посериозна од современото барање да се биде различен. За различност понекогаш е доволен изглед. За единственост е потребна биографија на избори.

Во поширока смисла, токму таквите прашања стојат зад идеите што го обликувале светот: што го прави човекот добар, слободен, одговорен, исполнет и вреден? Старите филозофски одговори се различни, но речиси секогаш нè враќаат кон начинот на кој живееме, а не само кон она што го мислиме за животот.

Што ќе остане кога ќе исчезне впечатокот?

Можеби токму тоа е вистинското прашање. Не колку луѓе нè забележале. Не дали сме изгледале успешни. Не дали сме успеале да создадеме убедлива слика за себе, туку што останало по нашето присуство.

Некогаш тоа ќе биде книга. Некогаш куќа. Некогаш идеја. Некогаш човек кому сме му помогнале во вистинскиот миг. Некогаш само добро завршена работа за која никој нема да ни подигне споменик.

И можеби токму тука лежи најмирната форма на човековата единственост. Не во постојаното докажување дека сме поинакви од другите, туку во создавањето нешто што не би постоело на истиот начин без нас.

Човекот не мора да биде единствен пред целиот свет. Доволно е неговото присуство да остави дело по кое светот макар во еден мал дел веќе не е истиот.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.