Кога мислата престанува да бара пат

Безидејноста не е само недостиг од идеи. Таа е состојба во која човекот престанува да верува дека вреди да се мисли поинаку. Не е празна глава, туку празен хоризонт. Не е незнаење, туку навикнатост на готови одговори, на повторени фрази, на туѓи мисли што се носат како сопствена облека.

Човек може да биде образован, информиран, дури и успешен, а сепак безидеен. Може да знае многу факти, да цитира многу автори, да следи сè што се случува, а во себе да нема ниедна жива мисла што го вознемирува, придвижува или обврзува. Безидејноста не живее само кај оние што не знаат, туку и кај оние што знаат, но повеќе не прашуваат.

Таа доаѓа тивко. Не тропа на врата. Прво човек почнува да повторува што слушнал. Потоа почнува да мисли дека тоа е доволно. На крај веќе не чувствува ни потреба да разликува свое од туѓо, важно од шум, смисла од навика.

Општество што произведува мисловна послушност

Секое време има свои облици на безидејност. Некогаш таа се криела зад стравот, зад цензурата, зад забранетото зборување. Денес често се крие зад вишокот избори, зад непрекинатата бучава, зад лажното чувство дека сме слободни затоа што можеме да коментираме сè. Се зборува многу, но малку се мисли. Се реагира брзо, но ретко се созрева став.

Современиот човек живее опкружен со содржини, а сиромашен со идеи. Гледа слики, чита наслови, прескокнува мисли, собира впечатоци. Неговото внимание се распарчува, а со него и способноста да изгради сопствен внатрешен став. Кога е сè брзо, идејата станува пречка. Таа бара време, тишина, судир со себеси, сомнеж, истрајност. А тоа е непријатно за свет што сака веднаш да има впечаток, заклучок и позиција.

Безидејноста затоа не е само личен проблем. Таа е културна клима. Општество без идеи не мора да биде сиромашно со зборови; напротив, може да биде преплавено со говор. Но тој говор станува кружно движење без насока. Се повторуваат истите стравови, истите поделби, истите големи зборови без внатрешна тежина. Народот зборува, институциите зборуваат, медиумите зборуваат, политиката зборува – а прашањето е дали некој навистина мисли.

Безидејниот човек и неговата удобна празнина

Безидејниот човек не е секогаш мрзлив. Понекогаш е премногу уморен. Понекогаш е разочаран од секоја голема мисла што некогаш била злоупотребена. Понекогаш се плаши дека идејата ќе го обврзе на избор, а изборот ќе го изложи на ризик. Затоа му е полесно да остане во удобната празнина: да не се изјасни до крај, да не се заложи премногу, да не верува во ништо доволно силно за да биде повреден.

Но токму таму безидејноста станува опасна. Таа не изгледа како пораз, туку како разумност. Човекот вели: „Сите се исти“, „Ништо не се менува“, „Нема смисла“, „Што можам јас?“ На прв поглед тоа звучи како зрелост. Во суштина, често е само капитулација маскирана како мудрост.

Идејата не мора секогаш да биде голем систем, идеологија или програма. Понекогаш е доволно човек да има едно јасно „не“ и едно чесно „да“. Да знае што не прифаќа и што сака да создаде. Да има мерка, правец, внатрешна причина. Без тоа, човекот станува лесен плен: на пропаганда, на мода, на цинизам, на страв, на секој што ќе му понуди готова мисла за да не мора сам да ја изоди.

Идејата како внатрешна дисциплина

Вистинската идеја не е моментална инспирација. Таа е дисциплина на духот. Се раѓа од незадоволство со површното, од потреба да се разбере, од храброст да се замисли нешто што уште не постои. Идејата секогаш носи ризик, затоа што го извлекува човекот од безбедноста на веќе кажаното.

Да имаш идеја значи да прифатиш дека светот не е завршен. Дека животот не е само повторување на наследени модели. Дека човекот не мора да биде продолжение на туѓа инерција. Идејата е мала побуна против духовната неподвижност.

Затоа безидејноста е спротивност не само на креативноста, туку и на одговорноста. Кој нема идеи, лесно се крие зад околностите. Сè му е виновно: времето, народот, системот, политиката, историјата, младите, старите, Западот, Истокот, соседите, минатото. Сè, освен неговата сопствена неподготвеност да помисли, да предложи, да создаде, да преземе.

Идејата не гарантира успех. Но без идеја нема ни достоинствен неуспех. Има само траење.

Култура без идеи станува декор

Највидлива е безидејноста кога ќе ја зафати културата. Тогаш сè почнува да личи на форма без внатрешен пламен. Настани има, програми има, говори има, јубилеи има, проекти има, но нема прашање што гори. Нема судир на мисли. Нема нова чувствителност. Нема ризик.

Културата без идеи станува декор за самата себе. Таа произведува пригодност, не смисла. Го слави минатото без да го отвори, ја споменува традицијата без да ја преиспита, зборува за иднината без да ја замисли. Таквата култура не создава читател, гледач, слушател или граѓанин; создава публика што присуствува и заборава.

А без жива култура нема ни живо општество. Зашто идеите не се луксуз за интелектуалци. Тие се начин заедницата да се препознае себеси. Да каже што ја боли, што ја плаши, што ја движи, што не смее да го изгуби. Кога идеите ќе исчезнат, остануваат само интересите. А интересите, без идеи, секогаш завршуваат во гола пресметка.

Да се излезе од празниот круг

Излезот од безидејноста не почнува со голема декларација. Почнува со едно искрено прашање. Што навистина мислам? Не што е популарно, не што е корисно, не што ќе биде добро примено, туку што можам да го одбранам пред сопствената совест.

Потоа доаѓа второто прашање: што можам да создадам од тоа? Идејата што останува само во главата може да стане гордост. Идејата што се претвора во дело станува одговорност. Не мора тоа дело да биде големо. Може да биде текст, разговор, одлука, книга, училница, мала заедница, чесна професионална постапка, одбивање да се учествува во лага.

Безидејноста се победува со враќање на внатрешниот немир. Со право на сомнеж, со право на тишина, со право човек да не се вклопи во готовиот говор. Понекогаш првата вистинска идеја е токму одбивањето да се повторува празното.

Човекот не е создаден само да се снаоѓа. Создаден е и да замислува. А заедница што престанува да замислува, почнува само да преживува.

Идејата како доказ дека човекот уште не се предал

Безидејноста е долготрајна форма на предавање. Не секогаш драматична, не секогаш видлива, но длабока. Таа му вели на човекот дека нема што ново да се мисли, дека нема смисла да се обидува, дека подобро е да се прилагоди отколку да создаде.

Идејата, пак, е знак дека во човекот уште постои отпор. Дека не се помирил со празнината. Дека не сака само да биде носен од времето, туку да остави трага во него. Не мора секоја идеја да го промени светот. Доволно е да го спаси човекот од внатрешна неподвижност.

Зашто најстрашно не е кога човек нема одговор. Најстрашно е кога повеќе нема прашање. Тогаш безидејноста веќе не е минлива слабост, туку начин на живот. А човек што повторно ќе почне да прашува, веќе го направил првиот чекор надвор од неа.