Предлог-законот за спроведување на проектот „Скопје – Европска престолнина на културата 2028“ е повлечен од собраниската процедура и ќе оди на јавна расправа. Одлуката следуваше по реакциите за предложеното изземање на Фондацијата „Скопје 2028“ од Законот за јавните набавки, но суштинското прашање останува отворено: како проект што треба да ја претстави европската зрелост на градот стигна до јавноста преку скратена постапка и сомнеж во правилата за трошење?
Ова веќе не е спор само за еден закон. Ова е првиот голем тест дали „Скопје 2028“ ќе биде културна трансформација со јавна доверба или уште еден голем градски проект во кој транспарентноста се вклучува дури откако ќе се појави отпор.
Повлекувањето не ја затвора темата
Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека законот бил повлечен на негово инсистирање и дека ќе се отвори јавна расправа, со образложение дека не треба да остане сомнеж во процесот. Тој тврди дека решението е подготвено според европски препораки и практики и го спореди моделот со искуството на Хелсинки. Повеќе детали од неговото образложение се пренесени во извештајот за најавената јавна расправа.
Повлекувањето е разумен чекор, но не е одговор на сите прашања. Повикот на европска практика не може да остане политичка реченица. Доколку Хелсинки или друг европски град применил споредлив модел, јавноста треба да ја види конкретната правна рамка, начинот на контрола, механизмите за жалба и степенот на објавување на договорите. Споредбата станува аргумент дури кога е проверлива.
Опозицијата, пак, го оцени предлогот како обид за заобиколување на системот на јавни набавки и најави блокада доколку повторно биде доставен во истата форма. Политичката острина е очекувана, но темата не смее да се сведе на натпревар кој прв го повлекол законот и кој погласно се спротивставил. Јавниот интерес е поширок од дневната партиска пресметка.
Културата не бара помалку правила
Најсериозната забелешка не се однесува на потребата од посебна организациска структура. Голем европски културен проект навистина бара брзи одлуки, меѓународни партнерства, ангажирање автори и уметници, продукциска флексибилност и способност програмата да реагира во реално време. Проблемот почнува кога оперативната слобода се претвора во широко изземање од правилата што важат за трошењето јавни пари.
Државната комисија за спречување на корупцијата предупреди дека секое ограничување на примената на системските закони мора да биде јасно и убедливо образложено и придружено со механизми за законитост, интегритет, конкуренција, надзор и отчетност. Тоа е суштината на спорот. Не дали културата заслужува посебен третман, туку дали посебниот третман ќе има еднакво силна или посилна јавна контрола.
Платформата на граѓански организации за борба против корупцијата посочи дека предложеното изземање не било ограничено само на специфични авторски и уметнички услуги, туку ги опфаќало и стандардните набавки на стоки, опрема, услуги, инфраструктурни и градежни работи. Токму тука се губи убедливоста на аргументот дека флексибилноста е неопходна поради природата на културната продукција.
Културата има свои специфики, но јавните пари немаат културен имунитет. Тие бараат трага, образложение, конкуренција и одговорност без оглед дали се трошат за сцена, изложба, градежна интервенција, техничка опрема или меѓународна програма.
Јавната расправа мора да произведе документи, не само говори
Најавената јавна расправа ќе има смисла само ако започне со целосно објавување на материјалите. Тоа значи јавноста да добие пристап до ревидираниот предлог-закон, програмската книга на проектот, финансиската конструкција, годишните буџети, планот за набавки и прецизните надлежности на фондацијата. Без тие документи, дебатата лесно ќе се претвори во серија политички изјави во кои секоја страна ја брани сопствената верзија на транспарентноста.
Потребни се и јасни критериуми за избор на раководни лица, членови на управните и надзорните тела, програмски советници и комисии. Треба однапред да се знае кој одлучува, кој контролира, кој може да поднесе приговор, каде се објавуваат договорите и во кои рокови се поднесуваат финансиските и програмските извештаи.
Тоа не е административен товар што ќе ја задуши културата. Тоа е инфраструктурата на довербата. Во текстот за културната политика како огледало на државата веќе нагласивме дека финансирањето на културата мора да биде транспарентно, предвидливо и професионално оценувано. „Скопје 2028“ треба да биде најдобриот пример за таков модел, а не негов исклучок.
Европската титула е обврска, не имунитет
Европската комисија го претставува Скопје како една од трите европски престолнини на културата за 2028. година, заедно со Ческе Будјејовице и Бурж. Мотото „Култура над поделбите“ го поставува проектот како можност различните култури и традиции на градот да се сретнат преку солидарност, пријателство и заеднички простор.
Таквата амбиција не се мери само со бројот на концерти, изложби и фестивали. Се мери и со начинот на кој градот управува, кому му дава пристап, како ги распределува средствата и дали независната културна сцена, младите автори, локалните заедници и запоставените делови на Скопје ќе добијат реално место во програмата.
Во нашата претходна анализа „Скопје 2028“ не смее да биде свеченост за една година ја поставивме суштинската мерка: проектот треба да остави подобар град, посилни институции, отворени културни простори и навика за долгорочно планирање. Сега кон таа листа мора да се додаде уште нешто – модел на управување што јавноста може да го следи и разбере.
Скопје има рок, но нема право на кратенки
Владата предупредува дека повлекувањето на законот може да предизвика доцнење во подготовките. Роковите се реални, а проектот е сложен. Сепак, временскиот притисок не може да биде оправдување за намалување на контролата. Колку е поголем притисокот, толку мора да бидат појасни процедурите.
Скопје не треба да избира меѓу навремена реализација и транспарентност. Добро поставен систем мора да ги обезбеди и двете. Токму затоа јавната расправа не смее да биде комуникациско смирување на кризата, туку почеток на нова верзија на законот во која брзината, културната автономија и јавната одговорност ќе бидат усогласени.
Културна престолнина не се гради со титула, туку со град што знае што сака да создаде и има храброст јавно да покаже како ќе го плати тоа. Првата голема сцена на „Скопје 2028“ затоа не е концертна сала. Таа е јавната расправа – и начинот на кој институциите ќе одговорат на сомнежот што самите го создадоа.
