Демократијата почива врз едно едноставно уверување: дека граѓаните избираат меѓу различни политички проекти и дека опозицијата претставува реална можност власта да биде сменета. Власта управува, опозицијата ја контролира, институциите ги ограничуваат и едните и другите, а изборите овозможуваат мирна промена.
Сепак, целата конструкција зависи од нешто што ретко се поставува како прашање: дали политичките противници навистина претставуваат различни центри на моќ или само различни патишта кон истиот систем?
Токму тука започнува темата за режираната демократија – политички поредок во кој демократските институции формално постојат, изборите се одржуваат, опозицијата настапува, медиумите известуваат и власта понекогаш навистина се менува, додека подлабоките односи на политичка, економска и институционална моќ остануваат речиси недопрени.
Тоа не значи дека секоја смена на власта е режирана или дека секоја опозиција е контролирана. Таквото тврдење би било поедноставување без доказ. Политичката наука одамна ги проучува хибридните режими во кои изборната конкуренција постои, но теренот не е рамноправен. Стивен Левицки и Лукан Веј го користат поимот „конкурентен авторитаризам“ за системи во кои демократските институции постојат и опозицијата може реално да се натпреварува, па дури и да победи, но владејачките структури располагаат со значајни неформални предности.
Избори има, но колкав е изборот?
Режираната демократија не мора да личи на диктатура. Напротив, нејзината сила би била токму во тоа што ги задржува формите на демократскиот поредок. Има партии, парламент, кампањи, телевизиски дуели, анкети, протести, изборни штабови и победници и поразени. Прашањето не е дали овие механизми постојат, туку што можат навистина да променат.
Граѓанинот може да избере кој ќе управува, а сепак да нема реална можност да влијае врз начинот на кој е организирана политичката моќ. Може да се сменат министри, директори и партиски бои, додека клиентелистичките мрежи, врските меѓу политиката и крупниот капитал, партиската контрола врз институциите или зависноста на дел од медиумскиот простор продолжуваат да функционираат. Тогаш промената на власта станува промена на управувачот, а не нужно промена на правилата.
Во еден претходен текст на Panoptikum за власта и опозицијата во демократска држава суштинската линија беше токму во тоа: не е доволно власта да биде избрана, таа мора да биде контролирана, а опозицијата не смее да биде само декор на политичкиот систем.
Контролираната опозиција како вентил на незадоволството
Најчувствителниот дел од оваа тема е идејата за контролирана опозиција. Поимот лесно може да се претвори во теорија според која секој политички актер е дел од некаква скриена режија. Таквото читање не помага. Без конкретни докази не може однапред да се прогласи дека некоја опозиција е создадена, управувана или финансирана од власта или од друг центар на моќ. Но механизмот како политичка можност заслужува внимание.
Секој систем има проблем со наталоженото незадоволство. Корупцијата, нееднаквоста, партизацијата, неправдата и институционалната ароганција создаваат политичка енергија што бара излез. Ако таа остане без организација, може да стане непредвидлива. Ако добие партија, лидер, знаме, штаб и изборен календар, станува многу полесно управлива. Тогаш гневот од улицата постепено се пренесува во партиските штабови. Бунтот станува кампања. Системското незадоволство се претвора во изборно прашање: кој ќе ја преземе власта?
Во нормална демократија токму тоа е пожелниот пат – конфликтите да се решаваат преку политичка конкуренција, а не преку насилство. Меѓупарламентарната унија ја определува опозицијата како неопходна компонента на демократијата, чија задача е да понуди кредибилна алтернатива и да ја држи власта одговорна.
Проблемот започнува ако алтернативата постои само во рамките што системот може да ги апсорбира.
Најважната контрола не е врз власта, туку врз алтернативата
Класичната авторитарна власт го забранува противникот. Пософистицираниот систем нема секогаш потреба да го забранува. Доволно е да го направи зависен, предвидлив или политички безопасен. Контролата не мора да значи директна команда. Таа може да се создава преку финансиска зависност, пристап до медиуми, кадровски врски, бизнис-интереси, селективна институционална поддршка или преку самиот начин на кој политичкиот систем им овозможува на одредени актери да станат големи, додека други остануваат трајно на маргините.
Ако некој може да влијае врз тоа кој ќе биде највидлив противник на власта, тогаш не мора целосно да го контролира изборниот резултат. Му е доволно да го стесни изборот.
Тука се крие една од најважните разлики меѓу контрола на владата и контрола на системот. Оној што контролира само една влада може да ја загуби на избори. Оној што има влијание врз политичкиот простор во кој се создаваат и власта и нејзината алтернатива располага со многу подлабока моќ.
Прашањето тогаш повеќе не е само кој ќе победи. Прашањето е кој воопшто има реална можност да стане доволно силен за да победи.
Преземање на власта без промена на моделот
Контролираната или системски прифатливата опозиција, доколку таков механизам навистина постои, мора да изгледа уверливо. Без тоа не би можела да ја изврши својата функција. Таа може жестоко да ја критикува власта, да открива афери, да организира протести и да ветува прекин со старите практики. Вистинскиот тест доаѓа откако ќе победи.
Дали политизираните институции стануваат професионални или само добиваат нови партиски раководители? Дали клиентелизмот исчезнува или само се менува клиентелата? Дали медиумите стануваат послободни или само ја менуваат политичката наклонетост? Дали јавните ресурси престануваат да бидат партиски плен или добиваат нови корисници?
Ако суштинските механизми останат исти, системот може да ја преживее дури и драматичната смена на власта.
Се појавува еден парадокс: смената на политичката гарнитура може да биде еден од начините системот да ја обнови сопствената легитимност. Долготрајната власт создава замор и отпор. Новата власт носи надеж. Новите лица добиваат период на доверба. Јавноста верува дека започнува нов циклус. Ако под површината остануваат истите механизми, системот се рестартира без суштински да биде сменет.
Кога опозицијата може да направи повеќе од старата власт
Постои уште еден интересен парадокс. Новата власт понекогаш може полесно да спроведе непопуларна политика од власта што ја заменила. Причината е политичкиот капитал.
Опозицијата што победила со ветување дека ќе го расчисти стариот модел во првите месеци располага со доверба што старата власт веќе ја изгубила. Одлука што би предизвикала голем отпор доколку ја донесе претходната гарнитура може да биде прифатена како „неизбежна“, „реална“ или „одговорна“ кога ја носат луѓето во кои јавноста инвестирала надеж. Во таква ситуација промената на власта може да стане начин за продолжување на политика што старата власт веќе немала политички капацитет да ја спроведе.
Ова не е доказ дека секое отстапување од предизборно ветување значи заговор. Владеењето секогаш наметнува ограничувања што опозицијата не ги чувствува додека е надвор од институциите. Разликата се гледа во образецот: дали компромисите се исклучок наметнат од реалноста или по смената на власта систематски преживуваат токму оние механизми што новата власт ветувала дека ќе ги демонтира.
Конфликтот може да биде вистински, а разликата мала
Една од честите грешки е уверувањето дека ако политичарите жестоко се напаѓаат, тогаш нужно претставуваат спротивни системи. Тоа не мора да биде така.
Политичките елити можат искрено да се борат за власт, функции, буџети и влијание. Партиските активисти можат да трпат реални последици. Лидерите можат лично да се презираат. Сето тоа може да биде вистинско, а сепак различните партии да го прифаќаат истиот начин на распределба на моќта кога ќе дојдат во позиција да го користат. Токму затоа политичката реторика не е доволен доказ за суштинска политичка разлика.
Како што покажува и поширокиот проблем на политичкиот маркетинг и манипулацијата, јавната слика за политичкиот конфликт може да биде многу поостра од реалните разлики во начинот на управување.
Од „контролирана опозиција“ до конкурентен авторитаризам
Политичката наука е претпазлива со големи тврдења за скриена режија. Многу полесно се истражуваат видливите механизми: нерамноправен пристап до ресурси, злоупотреба на државниот апарат, притисок врз медиуми, селективно спроведување на законите, ограничување на граѓанското организирање и институционални правила што му даваат предност на оној што веќе владее.
Токму затоа концептот на конкурентен авторитаризам е корисен. Тој не тврди дека изборите се целосно лажни. Напротив, опозицијата може сериозно да се натпреварува и понекогаш да ја освои власта. Проблемот е во тоа што демократската игра се одвива на нерамноправен терен. Тоа е поважна аналитичка точка од уверувањето дека зад секој политички настан мора да постои таен режисер.
Моќта не мора секогаш да функционира преку заговор. Многу почесто функционира преку правила, зависности и интереси што сите релевантни актери постепено научиле да ги прифаќаат.
Како се препознава вистинска политичка промена?
Одговорот не треба да се бара во говорите на победничката вечер. Треба да се гледа што се случува со механизмите на моќта по изборите. Дали институциите можат да му се спротивстават на новиот победник? Дали обвинителството може да истражува луѓе од новата власт? Дали медиумите можат да поставуваат непријатни прашања без економски или политички притисок? Дали јавната администрација станува професионална? Дали тендерите, концесиите, регулаторите и јавните претпријатија функционираат според правила што важат за сите?
И уште поважно: дали новата власт ги прифаќа истите демократски ограничувања што ги барала додека била во опозиција?
Тоа е тестот што најбрзо ја разликува алтернативата од замената.
Демократијата не е смена на актерите, туку можност да се сменат правилата
Најголемата опасност од режираната демократија не е дека изборите мора да бидат целосно бесмислени. Многу посложена е состојбата во која изборите се реални, резултатите не се однапред напишани, власта може да падне, а сепак просторот за суштинска промена останува ограничен.
Може да се смени лидерот, а да остане клиентелизмот. Може да се смени партијата, а да остане партизираната држава. Може да се смени реториката, а да преживее истата распределба на влијание. Тогаш граѓанинот избира актер, но многу потешко влијае врз сценариото.
Затоа прашањето „кој треба да дојде на власт?“ е само првата половина од демократското размислување. Втората е потешка: кои механизми ќе го ограничуваат оној што ќе победи, кој ќе ја контролира новата власт и дали институциите ќе бидат посилни од интересите на партијата што моментално управува?
Вистинската политичка промена не се мери според тоа колку убедливо опозицијата ја презела власта. Се мери според нешто многу понепријатно за секој победник – дали системот по неговото доаѓање станал потешко контролирано место и за него самиот.
