На 11 август 1999 година милиони луѓе низ Европа излегоа на улиците, плоштадите, полињата и покривите со една единствена намера – да погледнат кон небото. Во еден тесен појас што го пресекуваше континентот, Месечината целосно го покри Сонцето и за нешто повеќе од две минути денот се претвори во необичен самрак. Над многу поширок простор, меѓу кој и Македонија, затемнувањето беше делумно, но доволно длабоко за настанот да остане во сеќавањето на генерацијата што го гледаше.
Тоа беше целосното затемнување на Сонцето од 11 август 1999 година – едно од најследените астрономски случувања на крајот на 20 век. NASA за настанот подготви цел посебен атлас со карти, времиња и пресметки за движењето на сенката, затоа што патеката на целосноста минуваше низ густо населени делови од Европа и Азија и овозможуваше огромен број луѓе да бидат сведоци на ретката појава.
Сенката пристигна од Атлантикот и тргна преку Европа
Затемнувањето започна далеку над северниот Атлантик. Оттаму тесната сенка на Месечината се движеше кон Европа и прво стигна до југозападна Англија, минувајќи преку Корнвол. Потоа патеката продолжи преку северна Франција, Белгија и Луксембург, јужните делови на Германија, Австрија и Унгарија, а потоа навлезе во Романија.
Најдраматичниот момент од целото затемнување се случи токму таму. Во близина на централната линија во Романија, Месечината го покри Сонцето во максимална целосност од приближно 2 минути и 23 секунди. Пресметките на NASA уште пред настанот ја издвојуваа Романија како местото каде целосната фаза ќе трае најдолго.
Потоа сенката ја премина областа на Црното Море, продолжи преку Турција, Блискиот Исток, Пакистан и Индија и конечно ја напушти Земјата во близина на Бенгалскиот Залив. Целиот тој пат може и денес детално да се следи на интерактивната карта на NASA.
Во Македонија Сонцето не исчезна целосно, но беше покриено речиси 90 проценти
Македонија се наоѓаше јужно од тесниот коридор на целосното затемнување, па кај нас Месечината не го покри Сонцето целосно. Сепак, затемнувањето беше многу длабоко и лесно забележливо. Во Скопје, според официјалните NASA пресметки за Македонија, првиот контакт започнал околу 11:34 часот по тогашното локално летно време.
Максимумот бил околу 13:01 часот. Магнитудата на затемнувањето во Скопје изнесувала 0,909, што значи дека Месечината покрила нешто повеќе од девет десетини од дијаметарот на Сонцето, додека реално затемнетата површина на сончевиот диск била околу 89,2 проценти. Последниот контакт бил околу 14:25 часот.
Слична била сликата и во другите делови на Македонија. За Куманово NASA пресметала магнитуда од околу 0,915, што покажува колку блиску северниот дел од земјата бил до многу потемната зона што минувала преку Балканот. Само неколку стотини километри посеверно ситуацијата била сосема поинаква – во делови од тогашна Југославија, меѓу кои Кикинда и Суботица, Сонцето било целосно покриено околу минута и половина.
Неколку минути во кои дневното небо се однесуваше како да настапува ноќ
Целосното затемнување не значи само дека Сонцето визуелно исчезнува. Кога последниот светол дел од сончевата површина ќе биде покриен, светлината нагло опаѓа, температурата може забележливо да се намали, а на местата во зоната на целосност се појавуваат најсветлите ѕвезди и планети. Околу црниот круг на Месечината станува видлива сончевата корона – надворешната атмосфера на Сонцето која вообичаено не можеме да ја видиме со голо око поради силната светлина на фотосферата.
На 11 август 1999 година токму таа сцена се движеше како тесен појас низ Европа. Во градовите што се најдоа директно под сенката, уличното осветлување се вклучуваше среде ден, луѓето го следеа хоризонтот кој добиваше необична боја, а потоа, само неколку минути подоцна, Сонцето повторно почнуваше да се појавува од другата страна на Месечината.
NASA подготви и анимација на движењето на сенката која добро покажува колку брзо целиот спектакл патувал од запад кон исток. Она што за човекот на едно место траело само неколку минути, всушност било сенка што со огромна брзина минувала преку цели држави.
Зошто затемнувањето од 1999 година остана толку силно запаметено
Не беше најдолгото затемнување во историјата, ниту нешто што астрономијата не можела однапред прецизно да го пресмета. Посебноста беше во местото каде се случуваше. Патеката на целосноста минуваше преку делови од Европа во кои милиони луѓе можеа релативно лесно да стигнат до централната линија, а делумната фаза беше видлива од цела Европа, северна Африка и голем дел од западна Азија. NASA објави пресметки за десетици европски градови, бидејќи интересот за настанот беше огромен.
Во 1999 година интернетот веќе постоеше, но сè уште немаше смартфони, социјални мрежи и директни преноси од милиони телефони. Затемнувањето се следеше преку телевизија, радио, весници и организирани набљудувања, а за многумина најважниот инструмент беше едноставно пар специјални заштитни очила и погледот кон небото.
За луѓето во зоната на целосноста најсилниот момент траеше две минути и дваесетина секунди. Во Македонија Сонцето никогаш не исчезна целосно, но околу 13 часот беше покриено речиси девет десетини. Доволно за обичниот августовски ден да изгледа необично и доволно за 11 август 1999 година да остане еден од оние датуми што многумина и денес го паметат според едно едноставно прашање: каде бевте кога се затемни Сонцето?
