Првата македонска музичка група не може да се пронајде со едноставно пребарување и еден датум заокружен во календарот. Колку подлабоко се навлегува во старите радиоснимки, весници, фестивалски програми и лични сведоштва, толку повеќе станува јасно дека одговорот зависи од тоа што подразбираме под зборот „група“.
Дали бараме оркестар што прв организирано изведувал македонски народни песни? Вокален состав што пеел повеќегласно? Младински бенд со електрични гитари? Или група што не само што била формирана во Македонија, туку создавала и пеела сопствени песни на македонски јазик?
Ако ги поставиме овие прашања по ред, ќе видиме дека македонската музичка историја нема еден почеток. Таа има повеќе почетоци – од студијата на Радио Скопје, преку работничките домови и училишните игранки, до првите гитаријади и плочи што успеале да го зачуваат звукот на една генерација.
Првиот организиран звук доаѓа од Радио Скопје
Ако под музичка група подразбираме професионално организиран состав создаден за изведување и снимање македонски песни, тогаш трагата нè води до Народниот оркестар на Радио Скопје.
Оркестарот бил основан во 1949 година, во време кога македонската музичка култура ги создавала своите први повоени институции. Неговото формирање се поврзува со композиторот и диригент Тодор Скаловски, а за одговорен раководител бил назначен Никола Галевски. Претходно бил создаден и Чалгискиот оркестар од Велес, познат како „Велешка четворка“.
Според историскиот преглед на Македонската радио-телевизија, задачата на овие ансамбли била да ги собираат, негуваат, обработуваат и снимаат македонските традиционални песни. Тие ја создале звучната основа врз која подоцна ќе се изградат радиофонијата, фестивалската сцена и современата македонска народна музика.
Со Народниот оркестар настапувале пејачи како Александар Сариевски, Никола Бадев, Васка Илиева, Блага Видец и Виолета Томовска. Но оркестарот не бил самостојна група во денешното значење на зборот. Тој бил дел од Радио Скопје и придружувал различни вокални солисти, па не може да му се припише една единствена „прва песна“.
Пред рокенролот имало мексикански песни и вокални квартети
На почетокот од шеесеттите години во Македонија почнале да се појавуваат младински состави создадени надвор од големите институции. Еден од најраните бил „Бомико“, трио кое во почетокот изведувало мексиканска музика – жанр што во тоа време бил исклучително популарен низ Југославија.
Името „Бомико“ било составено од имињата или прекарите на тројцата членови: Боро на гитара, Мичо на бас и Кочо на тапани. По скопскиот земјотрес во 1963 година, составот постепено се насочил кон бит и рок-музиката. Му се приклучиле тапанарот Славе, гитаристот Павле Гаврилски и младиот вокал Сашо Гаврилски.
Во истото време постоел и вокалниот квартет „АБЦД“, од кој подоцна ќе произлезат музичари што ќе имаат важна улога во создавањето на првите скопски бит-групи. Тие вокални искуства се важни затоа што македонскиот рок не започнал само со електрични гитари. Во неговото јадро од самиот почеток имало повеќегласно пеење и чувство за мелодија.
„Бисери“ – почетокот што го прекина земјотресот
Еден од најсилните кандидати за прва македонска бит-група е составот „Бисери“, чие почетно јадро било оформено во првата половина на 1963 година, пред катастрофалниот земјотрес во Скопје.
Во првата позната постава свиреле Диме Ѓурев на бас, Стевче Јаневски-Чифчи на ритам-гитара, Боро Мациев-Мац на соло-гитара и музичар запаметен само како Луле на тапани. Таа постава, според достапните записи, не стигнала да настапи пред публика.
По земјотресот, дел од музичарите заминале во Белград, каде што добиле поддршка од познатата група „Елипсе“. По враќањето во Скопје, „Бисери“ продолжиле со изменет состав, во кој се споменуваат Константин Икономов-Коце, Ѓорѓи Костадинов-Џоле, Димитар Чемков-Цине, Стевче Јаневски-Чифчи и вокалистот Армен Сурмејан.
Еден од првите сигурно датирани настапи на „Бисери“ се одржал на 9 септември 1964 година во Домот на градежните работници. Изведувале композиции од The Shadows, The Beatles, Bee Gees и Manfred Mann, а Радио Скопје ги повикало да снимат повеќе од десет обработки на странски хитови. Најголемиот дел од тие снимки денес не е зачуван или не е достапен.
„Безимени“ – групата родена во разрушено Скопје
Додека „Бисери“ го започнале својот пат пред земјотресот, „Безимени“ биле создадени по катастрофата во 1963 година. Нивната прва позната постава ја сочинувале Јован Наумовски-Јове на тапани, Боро Пејчинов на гитара, Ламбе Смилевски на бас и Ваве Шукарев на ритам-гитара.
Боро Пејчинов и Ламбе Смилевски претходно биле членови на вокалниот квартет „АБЦД“. Затоа „Безимени“, покрај инструменталниот звук, можеле да понудат и посложено вокално пеење.
Во почетокот свиреле инструментални композиции од The Shadows и The Drifters, а подоцна во репертоарот влегле и песни од The Beatles. Настапувале на игранки и приредби што требало да му помогнат на Скопје да го врати секојдневниот живот по земјотресот. До крајот на 1965 година снимиле десетина инструментални обработки во Радио Скопје и се појавиле на Телевизија Скопје.
Но и тука се појавува големиот проблем на македонската музичка историја – лентите се бришеле и повторно се користеле, а многу настапи не биле систематски архивирани. Затоа денес имаме имиња, фотографии и сведоштва, но немаме доволно снимки за да утврдиме која била нивната прва изведена или снимена песна.
„Бис-Без“ – првиот препознатлив македонски рок-глас
Од спојувањето на членови на „Бисери“ и „Безимени“ настанала групата „Бис-Без“. Самото име ја содржи приказната за нејзиното потекло – „Бис“ од „Бисери“ и „Без“ од „Безимени“.
Во различни периоди во групата свиреле Константин Икономов-Коце на гитара и клавијатури, Ламбе Смилевски на бас, Стевче Јаневски-Чифчи на бас и вокал, Димитар Чемков-Цине и Димитар Поп-Панков на тапани, Боро Пејчинов на гитара и Станислав Длака како вокал. Поставите се менувале, па сите овие музичари не биле истовремено членови на групата.
Токму „Бис-Без“ е најсилниот кандидат ако прашањето го поставиме поинаку: која била една од првите македонски рок-групи што оставила препознатливи песни на македонски јазик?
Во нивниот репертоар се наоѓале „Море сокол пие“, „Дал’ да плачам ил’ да пеам“, „Два и два“, „Било и поминало“ и „Кукла во партали“. „Дал’ да плачам ил’ да пеам“ станала нивна најпрепознатлива композиција и значаен запис од раната македонска поп-рок сцена. Сепак, нема доволно цврст доказ дека таа била буквално првата песна на групата.
Пионерите не живееле само во Скопје
Во есента 1963 година во Прилеп биле формирани „Рубини“. Јадрото го сочинувале Марјан Спиркоски на соло-гитара и главен вокал, Милан Тасламически на ритам-гитара и Методија Костоски на бас. Тапанарите се менувале, но групата останала запаметена и по неверојатната снаодливост – користела приспособени акустични гитари, позајмени засилувачи и рачно изработена бас-гитара.
Кон крајот на 1963 година во Битола биле формирани „Комети“, инспирирани од The Shadows. Во составот се споменуваат Љупчо Константинов на соло-гитара, Коста Јошевски-Мажето на бас, Пепи Христовски-Балјари на тапани и Мери Милошевска-Ѓоргиева како повремен вокал. Групата настапила и во живо на Радио Битола, но снимката не е зачувана.
Истата година во Ресен се појавиле „Андромеди“: Андрија Тасевски на соло-гитара, Дорче Тасевски на ритам-гитара, Митко Табаковски на бас, Драган Георгиевски на органа, Цане Тасевски на тапани и Бранко Радовановиќ како вокал.
Овие состави покажуваат дека почетокот на македонската рок-сцена не бил само скопска приказна. Новиот звук речиси истовремено се појавувал во повеќе градови, носен преку радиото, филмовите, странските плочи и младинските игранки.
„Леб и сол“ не беа први, но направија историски пресврт
Кога се зборува за првата македонска група, многумина најнапред помислуваат на „Леб и сол“. Но групата била официјално формирана на 1 јануари 1976 година, повеќе од една деценија по првите македонски бит-состави.
Основачи биле Влатко Стефановски и Бодан Арсовски, а првата постава ја дополнувале клавијатуристот Кокан Димушевски и тапанарот Димитар Чочоровски-Чочор. Подоцна на тапани дошол Гарабет Тавитјан, со кого се оформил најпознатиот состав. Официјалната биографија на „Леб и сол“ го потврдува почетокот во 1976 година.
Меѓу првите снимени композиции биле „Деветка“, „Песна за нас“ и инструменталот означен како „3“. Првиот албум бил објавен во 1977 година. „Леб и сол“ не биле првата македонска група, но биле првиот состав што со толкава авторска сила ги споил македонските ритми, рокот и џезот и го однел тој звук низ Југославија и надвор од неа.
Првите по жанрови – од панк до македонски рок-албум
Во панкот, пионерското место му припаѓа на „Фол јазик“, формиран во Скопје во 1978 година. Групата ја сочинувале Владо Христов-Крле на вокал, Братислав Грковиќ-Бата Панкер на гитара, Петар Георгиевски-Перо Камиказа на бас и Сашо Николовски-Гзла на тапани. Нивните најпознати рани песни биле „Дете на XX век“ и „Оглас“.
Посебно место има и „Мизар“, формиран во 1981 година. Нивниот прв албум, објавен во 1988 година, често се наведува како првиот целосен рок-албум испеан на македонски јазик. За оваа група Паноптикум веќе има посебен текст – „Мизар: темната ѕвезда на македонскиот рок“.
Кај хип-хопот, рани рап-елементи во својата музика внесувала „Супер Нова“ во осумдесеттите години, додека „Чиста околина“, формирана во 1989 година, станала една од првите вистински и највлијателни македонски хип-хоп групи.
Па, која била првата македонска група?
Најчесниот одговор е дека македонската музика нема само една „прва група“. Народниот оркестар на Радио Скопје е најраниот добро документиран професионален состав создаден за македонската песна. „Бомико“ е меѓу најраните младински состави, иако започнал со мексиканска музика. „Бисери“ и „Безимени“ се темелите на македонскиот бит и рок од 1963 година, а „Бис-Без“ е еден од првите состави што оставил препознатлива трага со рок и забавни песни на македонски јазик.
Можеби токму тоа е најубавиот дел од приказната. Македонската групна музика не започнала во еден ден и во една просторија. Се раѓала истовремено во радиостудио, во работнички дом, на училишна игранка, во разрушено Скопје, во Битола, Прилеп и Ресен. Пред да добие плочи, фестивали и големи сцени, таа постоела како желба на младите да создадат сопствен звук.
Дел од тој звук е изгубен засекогаш. Но имињата останале – и со нив доказот дека приказната за македонските групи започнала многу порано отколку што вообичаено мислиме.
