Замислете го Скопје пред еден век, во време кога вечерното излегување не започнувало со пребарување што се прикажува на телефон, туку со прошетка низ центарот, поглед кон плакатите пред киното и разговор дали вечерта ќе се оди на филм, во кафеана или на корзо. Во јануари 1925 година на скопскиот плоштад се појавило место што ги споило сите тие работи. Се викало „Аполо“ и било првото скопско кино што веќе личело на она што денес го подразбираме под вистинска модерна киносала.
На 14 јануари 1925 година во него биле отворени вратите за публиката. Седиштата биле нумерирани, гледалиштето поделено на прво и второ место, во салата било строго забрането да се јаде и пие, а за оние што сакале пијалак или нешто пред проекцијата имало бифе во холот. За свеченото отворање сопствениците Никола Шкаперда и неговите синови избрале филм соодветен за амбицијата на новото кино – раскошната германска историска продукција „Лукреција Борџија“. Овие податоци ги бележи Хронологијата на македонската кинематографија на Кинотеката на Македонија.
Но „Аполо“ не дошло во град во кој никој претходно не видел подвижни слики. До 1925 година Скопје веќе имало речиси три децении искуство со новиот медиум. Разликата била во тоа што со „Аполо“ киното престанувало да изгледа како привремен технички спектакл и станувало дел од модерниот градски живот.
Пред киносалите, филмот влегол во Скопје преку хотелите и кафеаните
Македонската филмска историографија ги сместува првите проекции во Скопје уште на крајот од 19 век, иако документацијата за најраните датуми не е еднакво целосна. Многу посигурно е документирана активноста на Милан Голубовски во 1907 година. Тој набавил мал кинопроектор во Виена и организирал проекции во салата на хотелот „Англетер“, подоцна познат како „Париз“, а филмови прикажувал и во домовите на побогати скопски семејства и во други градови.
Хрониките за старо Скопје бележат дека Голубовски престанал со оваа работа во 1909 година, откако во хотелот избувнал пожар предизвикан од лесно запалливата филмска лента. Тоа не било необична опасност за времето. Нитратната филмска лента што тогаш се користела можела многу лесно да се запали, па пожарите со години биле еден од најголемите ризици во раната кинематографија.
Во тие први години филмот и кафеаната природно оделе заедно. Немало развиена мрежа на специјализирани киносали, па патувачки прикажувачи ја поставувале апаратурата таму каде што можела да се собере публика – во хотелски сали, кафеани, бавчи и импровизирани простории. Филмот најпрво бил атракција вметната во постојниот градски живот, а дури подоцна добил сопствени згради.
„Вардар“ – првото постојано кино било обична барака
Пресвртот дошол кон крајот на 1912 година, кога во Скопје почнало да работи киното „Вардар“. Кинотеката на Македонија го определува „Вардар“ како првото постојано кино во Скопје. Тоа значи дека за првпат градот имал простор кој редовно служел за филмски проекции, наместо филмот само да гостува во некоја друга сала.
Сликата, сепак, не била особено гламурозна. „Вардар“ било сместено во барака. Други хроники наведуваат дека се наоѓало во просторот кај денешниот Дом на АРМ и дека можело да прими околу 500 гледачи. Тоа е важна разлика кога зборуваме за „првото кино“ во Скопје. „Вардар“ било првото постојано кино, но „Аполо“ било првото модерно кино.
„Вардар“ работело до 1927 година, кога изгорело во пожар. Во меѓувреме во градот се појавувале и други места за проекции, меѓу нив и киното „Балкан“, а филмот веќе станувал редовна градска забава. Кога „Аполо“ се отворило во 1925 година, скопјани веќе знаеле што е кино. Новоста била како треба да изгледа едно кино.
На 14 јануари 1925 Скопје добило кино со нумерирани седишта
„Аполо“ било отворено на тогашниот централен плоштад, во самиот простор на новиот градски живот. За разлика од бараката на „Вардар“, овде публиката влегувала во уредено гледалиште. Седиштата биле нумерирани, а салата била поделена на прво и второ место. Самото тоа зборува за нов начин на одење во кино – не било доволно само да се влезе и да се најде место, туку гледачот купувал билет за определена категорија и седиште.
За жал, во достапните архивски извори што ги проверив не се појавува сигурна цена на билетот од отворањето во 1925 година. Затоа не би било коректно денес да ставиме произволна бројка. Она што го знаеме е дека поделбата на прво и второ место подразбирала различни категории на влезници, слично на театрите и поголемите кина од периодот.
Интересно е и правилото дека во салата не смеело да се внесуваат храна и пијалаци. Значи, уште пред сто години некој во Скопје морал да одлучува каде завршува кафеаната, а каде почнува киното. Решението било едноставно – во холот имало бифе, а гледалиштето се чувало како посебен простор за филмот.
Во јули истата година „Аполо“ ја проширило програмата на својата таканаречена „венецијанска тераса“. Летното гледање филм под отворено небо не било подоцнежен скопски изум – уште во дваесеттите години публиката можела да ја напушти затворената сала и филмот да го гледа на терасата.
Првиот филм бил спектакл за Борџиите, снимен во Берлин
За отворањето на новото кино семејството Шкаперда не избрало кратка комедија или евтина продукција. „Лукреција Борџија“ била голем германски нем историски филм од 1922 година, во режија на Рихард Освалд. Во главната улога настапувала Лиане Хајд, Конрад Фајт го играл Чезаре Борџија, Алберт Басерман папата Александар VI, а во актерската екипа бил и Пол Вегенер.
Според германскиот национален филмски портал Filmportal, продукцијата била снимена во 1922 година во берлинските студија Темпелхоф, имала седум чина и оригинална должина од 3.284 метри филмска лента. Германската премиера се одржала на 20 октомври 1922 година во Берлин, а филмот бил толку провокативен за тогашните стандарди што германската цензура не го дозволила за младинска публика.
Филмот ја земал историската фамилија Борџија и ја претворал во приказна за амбиција, љубов, насилство и дворски интриги. Лукреција е поставена како посимпатичен лик, додека Чезаре е движечката сила на поголемиот дел од злото. Историската точност не била неговата најсилна страна – драмата била поважна – но визуелниот раскош, костимите и големите сценографии биле токму она што требало да покаже што може новиот медиум.
За скопската публика во 1925 година тоа морало да биде фасцинантно искуство. Во град кој сè уште немал радио во секој дом и каде меѓународното патување било привилегија на малкумина, на платното одеднаш се отворала ренесансна Италија создадена во германско студио.
Под киното имало уште едно „Аполо“
Но приказната не завршувала со последниот кадар. Во подрумот на киното работела и кафеаната „Аполо“. Хрониките за старите скопски кафеани ја опишуваат како вкусно уреден локал со сопствен стил и како собиралиште на тогашната скопска елита. Записите за старите скопски кафеани споменуваат концерти, гостувања на уметници, руски уметнички трупи, балетски групи и хорови, а токму 1925 година се наведува како еден од најуспешните периоди на локалот.
Ова ни дава многу појасна слика за тоа што значело „одење во кино“. Не станувало збор само за два часа пред платното. Човек можел да дојде порано, да се сретне со друштвото, да седне во кафеаната, да разговара за градските новости, потоа да се качи на филм, а по проекцијата повторно да продолжи со вечерта.
Дека подрумот на „Аполо“ имал сопствен јавен живот не е само подоцнежна носталгична приказна. Дигитализираните броеви на тогашниот весник Време покажуваат дека и години подоцна таму се одржувале културни и забавни настани. На пример, во јануари 1930 година весникот најавува матине на младинското музичко друштво „Јадран“ во „Подрум Аполо“. Тоа е мал, но прекрасен документ за фактот дека киното и кафеаната функционирале како еден поширок центар на градската забава.
А по кино – на корзо
Во тој период Скопје постепено го градело и својот ритуал на вечерното корзо. Главната градска улица и просторот околу плоштадот станувале сцена на која граѓаните не излегувале само за да стигнат некаде, туку за да бидат видени, да сретнат познати, да разговараат и да прошетаат.
Подоцнежните сеќавања на старите скопјани го опишуваат корзото како движење од просторот кај Ристиќевата палата по главната улица речиси кон железничката станица. Записите за старото скопско корзо дури паметат и непишани правила – различни групи и генерации имале свои делови од улицата, а во вечерните часови центарот бил толку полн што минувањето покрај продавниците станувало тешко.
Не можеме документарно да тврдиме дека секој посетител на „Аполо“ задолжително одел на корзо пред или по филмот. Но географијата и животот на тогашниот центар практично се преклопувале. Киното било на плоштадот, кафеаната под него, главната градска прошетка пред него. Филмот, кафеаната и корзото биле дел од истата вечерна култура.
Тоа е можеби најголемата разлика од денешното кино во трговски центар. Денес често пристигнуваме непосредно пред проекцијата, влегуваме во сала и си заминуваме. Во меѓувоено Скопје киното било една станица во цела вечер помината во градот.
Што гледале скопјани во „Аполо“?
Дневните рубрики на старите весници се извонреден прозорец кон репертоарот. Неколку години по отворањето „Аполо“ веќе прикажувало европски и американски ѕвезди, историски спектакли, комедии, криминалистички филмови и првите звучни продукции.
На 31 октомври 1929 година Време бележи дека во „Аполо“ се прикажувал филм со Лилијан Гиш. Во декември истата година на програмата бил „Добриот војник Швејк“. Неколку месеци подоцна публиката можела да гледа „Гроф Монте Кристо“, а во април 1931 година во „Аполо“ се прикажувал „Динамит“ во режија на Сесил Б. Демил.
Уште поубав документ за промената на времето е јануари 1931 година, кога весникот ја рекламира програмата на „Аполо“ како „100 отсто тонски филм“ со Морис Шевалие. Само шест години по отворањето со немата „Лукреција Борџија“, скопската публика веќе влегувала во ерата на звучниот филм.
Тоа е неверојатно брза технолошка промена. Првите генерации скопски кинољубители во рамките на еден ист животен период поминале од импровизирани хотелски проекции, преку нем филм со музичка придружба, до актери што одеднаш проговориле и запеале од платното.
Киното било медиум, но и место каде се гледал градот
Кога денес зборуваме за старите скопски кина, најлесно е да ги гледаме само низ филмските наслови. Но „Аполо“ е интересно токму затоа што покажува дека киното било многу повеќе од просторија со платно. Тоа било место за состанок, знак на модерност, повод човек да се облече и да излезе, почеток или продолжение на вечерта.
Во истиот град сè уште работеле традиционални кафеани и ориентални дуќани, коњски коли сè уште биле дел од улицата, а само неколку чекори подалеку некој седел во нумерирано кино-седиште и гледал германски историски спектакл. Тоа е Скопје во дваесеттите – град што не го напуштил старото, но со голема љубопитност влегувал во новиот век.
„Аполо“ подоцна исчезнало од градскиот пејзаж, како и многу други места што го создавале тогашниот центар. Но неговата приказна останува важна затоа што преку неа можеме да ја проследиме целата трансформација: од проектор донесен од Виена во хотелска сала, преку дрвената барака на „Вардар“, до модерното кино со нумерирани места, летна тераса и кафеана во подрумот.
А можеби најубаво е да го замислиме Скопје во една обична вечер во 1925 година. На плоштадот пристигнува публика. Некој веќе седи на кафе во подрумот на „Аполо“, некој бара билет за подобро место, некој само шета по центарот и гледа кој дошол. Светлата во салата се гасат. На платното се појавува Лукреција Борџија.
По филмот вратите повторно се отвораат кон градот. А вечерта сè уште не е завршена.
