Африканските љубичици се меѓу оние собни растенија што изгледаат нежно и пребирливо, а всушност бараат само неколку услови што мора да бидат правилно погодени. Ако имаат доволно светлина, умерена топлина, малку саксија и внимателно наводнување, можат да цветаат со месеци, па дури и во повеќе последователни циклуси во текот на целата година.
Проблемот е што најчесто ги чуваме со премногу љубов. Ги ставаме во големи саксии, ги полеваме „за секој случај“, ги прскаме по кадифените листови или ги оставаме на силно сонце затоа што очекуваме повеќе светлина да донесе повеќе цветови. Кај африканската љубичица сите овие добронамерни постапки можат да го предизвикаат спротивниот резултат.
Таа сака светлина, но не и да гори на сонце. Сака почвата да биде умерено влажна, но не и коренот да стои во вода. Сака влажност во воздухот, но не сака листовите постојано да ѝ бидат мокри. Штом ја разбереме оваа рамнотежа, нејзиното одгледување станува многу поедноставно.
Африканската љубичица не е вистинска љубичица
И покрај името и сличноста на цветовите, африканската љубичица не припаѓа во истото ботаничко семејство со љубичиците од родот Viola. Таа е член на семејството Gesneriaceae, каде што припаѓаат и други тропски декоративни растенија.
Долги години била позната под ботаничкото име Saintpaulia. Современата ботаничка класификација ја сместува во родот Streptocarpus, во секцијата Saintpaulia. Старото име, сепак, е толку силно вкоренето меѓу одгледувачите што и денес често ќе го сретнете на етикетите, во цвеќарниците и во литературата.
Кралското хортикултурно друштво ја опишува како компактно тропско повеќегодишно растение со кадифени листови и цветови што, во добри услови, можат да се појавуваат во текот на повеќе месеци.
Од каде потекнуваат африканските љубичици?
Природната татковина на африканските љубичици се тропските предели на Источна Африка, пред сè денешна Танзанија, како и делови од југоисточна Кенија. Дивите растенија растат во планинските и крајбрежните шуми, често во пукнатини меѓу карпи, на влажни и засенчени места во близина на водотеци.
Токму нивното природно живеалиште ни кажува како сакаат да живеат во домот. Тие се навикнати на топлина, висока воздушна влажност, мека светлина филтрирана низ шумските крошни и почва низ која водата брзо се одлева.
Во 1892 година германскиот колонијален службеник Валтер фон Сент Пол-Илер забележал растение со сини цветови во областа на планините Усамбара, на територијата на денешна Танзанија. Тој испратил семе во Германија, каде што ботаничарот Херман Вендланд го опишал растението во 1893 година и го нарекол Saintpaulia ionantha.
Името Saintpaulia било дадено во чест на семејството Сент Пол, додека зборот ionantha се поврзува со значењето „цвет во боја на љубичица“. Денешните домашни африкански љубичици се резултат на повеќедецениско вкрстување и селекција, па изгледаат многу поразновидно од нивните диви предци.
Каде е најдоброто место за нив во домот?
Најсоодветното место е светол прозорец со многу индиректна светлина. Од пролет до есен, прозорец свртен кон исток или север најчесто е најдобар избор. Растението ќе добива доволно светлина, но ќе биде поштедено од силното пладневно и попладневно сонце.
На јужен или западен прозорец може да се одгледува зад тенка завеса или малку подалеку од стаклото. Во зима, кога сонцето е послабо и денот е пократок, може да се премести поблиску до јужен или западен прозорец.
Директното летно сонце лесно создава бледи, жолтеникави или кафеави изгореници на меките листови. Премалку светлина, од друга страна, доведува до издолжени лисни дршки, ретка розета и отсуство на цветови.
Африканската љубичица приближно има потреба од десет до дванаесет часа светлина дневно, но и од неколку часа темнина. Ако во текот на зимата престане да цвета, дополнително растително осветлување може да ѝ помогне. Светилката не треба да работи непрекинато цел ден и ноќ, бидејќи и на растението му е потребен природен период на темнина.
Саксијата е добро повремено да се заврти за една четвртина круг. Така розетата ќе расте рамномерно, наместо сите листови да се насочат кон прозорецот.
Која температура им одговара?
Најдобро се развиваат при температура меѓу 18 и 24 Целзиусови степени. Ноќната температура може да биде малку пониска, но не треба подолго да паѓа под 15 или 16 степени.
Не сакаат студен провев, нагло менување на температурата, директен топол воздух од радијатор или клима-уред. Во зима листовите не треба да го допираат студеното прозорско стакло. Ладниот воздух може да го запре растот, да ги деформира новите листови и да го зголеми ризикот од гниење.
Умерената влажност на воздухот, приближно меѓу 40 и 60 проценти, обично им одговара. Во многу сув дом саксијата може да се постави над плиток сад со влажни камчиња, но дното не смее да стои во водата.
Прскањето со вода директно врз листовите не е најдобар начин за зголемување на влажноста. Капките можат да остават светли дамки, а постојано мократа розета создава услови за габични заболувања и гниење.
На колку време се наводнува африканската љубичица?
На ова прашање не постои безбеден одговор во форма на фиксен број денови. Растението не знае дека поминала една недела. Колку брзо ќе се исуши почвата зависи од температурата, светлината, големината на саксијата, составот на супстратот и годишното време.
Во топол и светол период може да побара вода по пет до седум дена. Во зима интервалот може да се продолжи на десет дена или повеќе. Наместо да се следи календарот, треба да се провери површината на супстратот. Кога горниот слој е сув на допир, а саксијата е полесна, време е за наводнување.
Почвата треба да биде умерено влажна, никогаш натопена. Постојаната влага го истиснува воздухот од супстратот и доведува до гниење на коренот и централната круна. Меките, спуштени листови можат да бидат знак и на жед и на премногу вода, па пред повторно полевање секогаш треба да се провери почвата.
Водата треба да биде на собна температура. Многу студената вода може да предизвика светли кругови или неправилни дамки на листовите. Ако водата е многу тврда, повремено може да се користи филтрирана вода, но не и вода од систем за омекнување што додава натриум.
Дали е подобро наводнување одозгора или одоздола?
Можат да се применуваат двата начини, ако се изведуваат правилно. При наводнување одозгора, водата внимателно се истура директно врз почвата, без мокрење на листовите и средиштето на розетата. Вишокот вода мора да истече низ дупките на саксијата, а подлошката потоа се празни.
При наводнување одоздола, саксијата се става во плиток сад со вода на собна температура околу дваесет до триесет минути. Кога горниот дел од супстратот ќе стане благо влажен, саксијата се вади и се остава целосно да се исцеди.
Не треба со часови или денови да стои во сад полн со вода. На растението му е потребна и влага и воздух околу корените. Системите со фитил можат добро да функционираат, но само со многу лесен и воздушест супстрат и правилно приспособен резервоар.
При постојано наводнување одоздола, минералните соли од водата и ѓубривото можат да се насоберат во горниот дел од почвата. Затоа супстратот повремено треба внимателно да се исплакне со вода одозгора и да се остави добро да се исцеди.
Каква почва и саксија ѝ се потребни?
Африканската љубичица има ситен и релативно плиток коренов систем. Не сака тешка градинарска земја, ниту супстрат што долго ја задржува водата. Најсоодветна е лесна, порозна мешавина што истовремено задржува малку влага и пропушта воздух.
Може да се употреби готов супстрат за африкански љубичици. Домашна мешавина обично се прави од супстрат на база на тресет или кокосови влакна, со перлит и вермикулит. Најважно е мешавината да не се набива во тврда и постојано мокра маса.
Missouri Botanical Garden препорачува лабав, порозен и добро дрениран супстрат, бидејќи прекумерната влага е една од најчестите причини за пропаѓање на растението.
Саксијата мора да има дренажни отвори и не треба да биде многу поголема од кореновата бала. Кај африканските љубичици, големата саксија не значи побрз раст. Напротив, вишокот почва останува долго влажен и го зголемува ризикот од гниење.
Често се применува правилото според кое дијаметарот на саксијата треба да биде приближно една третина од ширината на лисната розета. Стандардно растение ретко има потреба од саксија поширока од десетина сантиметри, освен ако не станува збор за особено голем или ползечки култивар.
Пластичната саксија подолго ја задржува влагата, додека неглазираната керамика побрзо ја суши почвата. И двата вида можат да се користат, но динамиката на полевање мора да се приспособи.
Кога и како се пресадува?
Не треба секое пресадување да значи преместување во поголема саксија. Понекогаш на растението му е потребен само свеж и воздушест супстрат, а може да се врати во истиот сад.
За домашно растение што добро расте, проверка и обновување на почвата еднаш на дванаесет до осумнаесет месеци е практичен ритам. Ако супстратот останува воздушест и растението е здраво, пресадувањето може да биде и поретко. Според препораките на RHS, преместување во малку поголем сад обично е потребно на две до три години.
Најпогодно време е пролетта, кога започнува поактивен раст, иако африканската љубичица може внимателно да се пресади и во друг период ако почвата е истрошена, корените гнијат или растението станало нестабилно.
При пресадувањето се отстрануваат само мртвите и гнили корени. Центарот на розетата мора да остане над површината на почвата. Ако круната се закопа, лесно може да изгние.
Кај постарите растенија, по отстранувањето на долните листови, може да се појави издолжено голо стебло што одгледувачите го нарекуваат „врат“. При пресадувањето дел од него може внимателно да се смести во свежиот супстрат, но без да се покрие средиштето од кое излегуваат новите листови.
Дали треба да се поткаструваат листовите?
Африканската љубичица не се поткаструва како грмушка. Нејзината убава форма се одржува со селективно отстранување на старите, оштетените и пожолтените надворешни листови.
Лист што е здрав и правилно поставен не треба да се скратува само затоа што е голем. Ако мора да се отстрани, подобро е целата лисна дршка внимателно да се пресече или отчепи блиску до основата, наместо листот да се преполови. Алатот треба да биде чист и остар.
Не треба одеднаш да се отстранува голем дел од розетата. Масовното сечење го ослабува растението и го забавува цветањето. Подобро е повремено да се отстранат еден или два најстари надворешни листа, со што се задржува рамномерна и отворена розета.
Прецветаните цветови се отстрануваат редовно. По овенувањето на последниот цвет на една дршка, целата цветна дршка може да се пресече во основата. Така растението не троши енергија на старото цвеќе и се поттикнува формирањето нови пупки.
Ако покрај главната розета се појават мали странични розети, таканаречени изданоци или „бебиња“, тие можат внимателно да се одделат и да се засадат посебно. Ако останат во саксијата, центарот може да стане прегуст, несиметричен и послаб во цветањето.
Колку често се прихранува?
Во пролет и лето може да се додава разредено течно ѓубриво на секои три до четири недели. Постојат формули наменети за африкански љубичици, но може да се користи и квалитетно избалансирано ѓубриво за цветни собни растенија, во послаба концентрација од максимално наведената.
Повеќе ѓубриво не значи повеќе цветови. Преголемата концентрација може да ги оштети корените и да создаде бели наслаги на почвата и работ на саксијата. Во зима, ако растението добива малку светлина и речиси не расте, прихранувањето се намалува или привремено се прекинува.
Ѓубриво не треба да се додава во сосема сува почва или на растение со оштетен корен. Прво мора да се утврди зошто растението венее. Недостигот од цветови почесто е последица на премалку светлина или преголема саксија отколку на недостиг од храна.
Во колку бои може да се најде?
Не постои еден конечен број, бидејќи постојат огромен број култивари, нијанси и комбинации. Основната палета ги опфаќа виолетовата, сината, лилавата, розовата, рубин-црвената и белата боја. Цветовите можат да бидат еднобојни, двобојни, прошарани, со точки, ленти или контрастен раб.
Има единечни, полу-двојни и полни цветови, како и сорти со рамни, брановидни или силно набрани ливчиња. Кај некои култивари цветовите имаат зеленикав раб или делови со кремаста нијанса. Жолтата најчесто се појавува во прашниците во центарот, иако селекционерите создале и сорти со жолтеникави тонови во самите ливчиња.
Разновидни се и листовите. Покрај класичните темнозелени кадифени розети, постојат растенија со посветли листови, назабени рабови, белузлави или кремасти шари, црвеникава долна страна и различен облик на розетата.
Постојат стандардни, полуминијатурни, минијатурни и ползечки африкански љубичици. Затоа колекцијата може да содржи десетици растенија без две од нив да изгледаат исто.
Како се размножуваат од еден лист?
Една од најубавите особености на африканската љубичица е тоа што ново растение лесно може да се добие од здрав лист. Се избира зрел лист од средниот дел на розетата, со цврста дршка и без дамки или оштетувања.
Лисната дршка се скратува и се засадува косо во лесен, благо влажен супстрат. Листот треба да остане над површината. Садот се чува на топло место со светла индиректна светлина и може привремено да се покрие со проѕирна кеса, но повремено треба да се проветрува.
По неколку недели во основата се појавуваат ситни нови розети. Кога ќе создадат неколку сопствени листови и коренчиња, можат внимателно да се одделат и да се засадат во мали саксии.
Новото растение не мора секогаш целосно да ја повтори бојата на матичната љубичица, особено кај сложените хибриди и шаренолисните сорти. Токму тоа за многу одгледувачи е дел од возбудата.
Зошто не цвета?
Најчестата причина е недоволна светлина. Ако листовите се издолжуваат нагоре, дршките стануваат долги, а розетата се отвора, растението најверојатно се обидува да стигне до светлината.
Преголемата саксија исто така може да го одложи цветањето, бидејќи растението прво го развива коренот низ вишокот супстрат. Прекумерното полевање, студот, сувиот воздух, преголемата количина азотно ѓубриво и постојаното отстранување здрави листови можат дополнително да го намалат создавањето пупки.
Африканската љубичица сака коренот да биде удобно сместен во релативно мал сад. Кога има добра светлина, умерена влажност и стабилна температура, најчесто нема потреба од посебни трикови за да процвета.
Што значат дамките и промените на листовите?
Светли кругови или неправилни дамки можат да се појават поради студена вода врз листовите. Сувите кафеави површини најчесто укажуваат на директно сонце, додека меките и воденести делови можат да бидат последица на гниење.
Пожолтувањето на најстарите надворешни листови повремено е природно. Ако истовремено пожолтува голем дел од растението, треба да се проверат влагата во почвата, дренажата, светлината и состојбата на коренот.
Бела прашкаста наслага може да укажува на пепелница, а сивкава мувла на цветовите и листовите на ботритис. Меѓу штетниците можат да се појават лисни вошки, трипси, брашнести вошки и микроскопски грини. Новото растение е добро извесно време да се чува одвоено од останатата колекција.
Ако центарот е мек, потемнет и има непријатен мирис, најверојатно станува збор за гниење на круната. Во таква состојба дополнителното полевање само ќе го влоши проблемот.
Безбедни ли се за кучиња и мачки?
Африканската љубичица вообичаено се смета за нетоксична за кучиња и мачки. Таа се наоѓа и во базата на ASPCA за нетоксични растенија.
Тоа не значи дека миленикот треба да ги јаде листовите. Големо количество растителен материјал може да предизвика стомачна непријатност, а растението може да биде третирано со ѓубриво или пестицид. Најдобро е саксијата сепак да се чува надвор од дофат.
Малото растение што не сака големи гестови
Африканската љубичица не бара огромна саксија, секојдневно полевање или силно сонце. Најмногу ѝ одговара умереноста – светло место без директни летни зраци, топла просторија, мал сад, воздушеста почва и вода само кога површината ќе почне да се суши.
Листовите не се кратат без причина, туку се отстрануваат само старите и оштетените. Прецветаните цветни дршки се сечат во основата, а пресадувањето служи за обновување на супстратот, не за автоматско преместување во многу поголем сад.
Кога ќе ѝ го најдеме вистинското место, африканската љубичица може да живее со години и редовно да цвета. А најубавиот дел е што од еден здрав лист може да започне цела нова колекција.
