Опозицијата е неопходна за секое демократско општество. Таа треба да биде коректив на власта, чувар на јавниот сомнеж и организиран израз на политичкото несогласување. Но не секоја опозиција е демократска само затоа што се наоѓа спроти власта. Како што владеењето може да се изроди во самоволие, така и опозиционерството може да се распадне во талог.
Поимот „талог“ овде не означува луѓе, ниту граѓани со поинакви политички убедувања. Тој е метафора за она што останува кога од политиката ќе испарат идеите, одговорноста, принципите и јавниот интерес. На дното тогаш се наталожуваат огорченоста, суетата, реваншизмот, политичката завист и гладта за функција.
Таквиот талог може да се појави во секоја партија и во секое време. Особено станува видлив кога една опозиција предолго не успева да ја освои довербата на граѓаните, па наместо да се преиспита себеси, почнува да го обвинува народот.
Опозицијата не е автоматско негирање
Вистинскиот опозиционер не е човек што постојано вели „не“. Негирањето само по себе не е политички став. Тоа е наједноставната форма на политичко постоење: да се чека власта да предложи нешто за потоа автоматски да се отфрли.
Таквата опозиција не создава алтернатива, туку живее како сенка на власта. Нејзиниот идентитет целосно зависи од оној против кого се бори. Ако политичкиот противник исчезне, исчезнува и причината за нејзиното постоење.
Токму тука започнува политичкиот опозиционерски талог: во моментот кога несогласувањето престанува да биде средство за подобрување на општеството и станува единствената содржина на политиката.
Кога државниот неуспех станува партиска надеж
Политичкиот талог не прашува дали една одлука е добра за државата. Тој прашува дали нејзиниот успех ќе ѝ донесе корист на власта.
Ако е изграден пат, ќе ја бара пукнатината. Ако се отвори фабрика, однапред ќе го пресметува бројот на идните отпуштања. Ако државата постигне меѓународен успех, ќе се надева дека тој наскоро ќе биде поништен. Не затоа што критиката е непотребна, туку затоа што во логиката на талогот секој општ успех е опасен доколку не може партиски да се присвои.
Најдлабоката морална деградација настапува кога опозиционерот почнува да посакува државата да пропадне само за да докаже дека бил во право. Тогаш политичката борба ја преминува границата на легитимното натпреварување. Неуспехот на власта се изедначува со сопствената победа, иако сметката за тој неуспех ја плаќаат граѓаните.
Болницата може да остане без лекови, економијата да ослабне, институциите да се распаѓаат, а државата да се изолира – важно е противникот да биде поразен. Тоа е психологијата на оној што би го запалил домот за да докаже дека домаќинот не знае да гасне пожар.
Народот како реторичка декорација
Политичкиот опозиционерски талог најчесто зборува во името на народот, но ретко го слуша. Народот му е потребен како реторичка фигура, како замислена маса што треба да ги потврдува неговите ставови.
Кога изборниот резултат не се совпаѓа со неговите очекувања, граѓаните одеднаш стануваат „непросветени“, „купени“, „исплашени“ или „измамени“. Демократијата му е прифатлива само кога победува неговата страна. Во спротивно, изборите се неправедни, институциите се нелегитимни, а народот недостоен за сопственото право на избор.
Но оној што го презира изборот на граѓаните не може убедливо да тврди дека се бори за нивната слобода.
Се разбира, мнозинството не е непогрешливо. Историјата познава многу демократски донесени одлуки што биле неправедни, кратковиди или погубни. Затоа опозицијата има должност да предупредува, да разобличува и да се спротивставува. Но таа мора да го прави тоа со аргументи, политичка храброст и почит кон човекот.
Критиката што го понижува граѓанинот не ја брани демократијата – таа го открива авторитарниот копнеж на критичарот.
Јазикот што не разговара, туку пресудува
Талогот има препознатлив јазик. Тој не разговара, туку етикетира. Не докажува, туку пресудува. Не поставува прашања за да добие одговор, туку за да го компромитира соговорникот. Во неговиот свет нема политички противници, туку само предавници. Нема различни процени, туку заговори. Нема грешки, туку злосторства. Нема случајности, туку тајни планови.
Таквиот јазик постепено го претвора јавниот простор во судница без докази и во бојно поле без правила. Кога секој е прогласен за предавник, вистинското предавство веќе не може да се препознае. Кога секоја грешка е наречена злосторство, вистинското злосторство ја губи својата морална тежина.
Прекумерното обвинување не ја зголемува одговорноста. Тоа ја обезвреднува.
Периферијата на политичкиот талог
Опозиционерскиот талог не се состои само од професионални политичари. Околу него се создава цела периферија од вечни коментатори, поранешни функционери, разочарани претенденти, партиски гласноговорници и самопрогласени толкувачи на народната волја. Нивната задача не е да ја испитуваат стварноста, туку секој настан да го приспособат кон однапред донесената пресуда. Ако фактите не се вклопуваат во приказната, се отфрлаат фактите.
Овде не станува збор за идеологија. Талогот може да се претставува како левичарски или десничарски, либерален или конзервативен, национален или космополитски. Неговата вистинска идеологија е повреденото его.
Зад големите зборови за државата, народот, слободата и правдата често стои едно едноставно незадоволство: „Зошто не сум јас таму?“
Револуционерност до првата функција
Некои жестоки критичари на привилегиите замолчуваат веднаш штом и самите ќе добијат привилегија. Не се бореле против системот, туку против сопствената исклученост од него. Нивната револуционерност трае до првата функција, првиот тендер, првиот кабинет или првата можност да станат дел од она што до вчера го осудувале. Тоа е суштинската разлика меѓу принципиелниот опозиционер и политичкиот талог. Првиот е подготвен да ја критикува и сопствената страна. Вториот ја менува вистината според партиската потреба. Првиот настојува институциите да бидат посилни од поединците. Вториот ги брани институциите кога ги контролираат неговите луѓе, а ги напаѓа кога ги контролираат другите. Првиот сака подобра држава. Вториот сака само промена на сопствениците на државата.
Способноста да се признае туѓата вистина
Здравата опозиција мора да поседува нешто што во политиката станува сè поретко: способност да признае дека противникот понекогаш е во право. Тоа не е слабост, туку доказ за интелектуална зрелост.
Човекот што никогаш не наоѓа ништо добро кај другиот веќе не размислува – тој извршува партиска должност. Неговата совест е заменета со дисциплина, а неговиот ум со дневно соопштение.
Опозицијата не се докажува со гласноста на своето негодување, туку со квалитетот на својата алтернатива. Нејзината задача не е само да покаже што е погрешно, туку да објасни што може да биде подобро, кој ќе го направи тоа, со кои средства и по која цена. Без таква конкретност политичката критика останува удобна морална поза: се осудува сè, а не се презема одговорност за ништо.
Демократијата не е војна со изборни паузи
Во сиромашни, поделени и институционално кревки општества опозиционерскиот талог е особено опасен. Тој се храни со недовербата и истовремено ја продлабочува.
Секој компромис го прогласува за предавство, секоја умереност за слабост, а секој разговор со противникот за соучесништво. На тој начин политичкиот простор се сведува на два рова меѓу кои никој повеќе не гради мостови.
Демократијата не е војна со изборни паузи. Таа е трајна постапка на несогласување без уништување на заедницата. Нејзината најголема вредност не е во тоа сите да се согласиме, туку во можноста да не се согласуваме, а сепак да продолжиме да живееме во иста држава и да се признаваме како рамноправни граѓани.
На државата ѝ е потребна силна, но достоинствена опозиција
На секое општество му е потребна силна опозиција, но не и опозиционерски талог. Потребни му се луѓе што ќе ја надгледуваат власта, ќе ги откриваат злоупотребите, ќе ги бранат институциите и ќе предлагаат подобри решенија. Не му се потребни луѓе што од секоја несреќа прават партиска можност, од секој успех причина за огорченост, а од секоја разлика повод за омраза.
Талогот не се отстранува со забрани и замолчување, бидејќи тогаш власта и самата би се претворила во она против што наводно се бори. Тој се надминува со политичка култура, образование, критичко новинарство, независни институции и граѓани што одбиваат да бидат партиска пешадија.
Пред сè, се надминува со одбивањето да се живее во свет во кој секоја вистина мора да има партиска книшка.
Талогот од дното може да стигне до врвот
Зрелоста на една демократија не се мери само според тоа како власта се однесува кон критиката. Таа се мери и според тоа дали опозицијата умее да биде достојна за власта што ја посакува.
Опозицијата која денес ја оправдува лагата затоа што ѝ користи, утре нема да ја отфрли лагата кога ќе дојде на власт. Онаа што денес ги урива институциите за да го ослаби противникот, утре ќе владее врз нивните урнатини.
Зашто оној што во опозиција сее омраза, сомнеж и општествен распад со самото освојување на власта нема да стане државник. Само ќе го пренесе талогот од дното – на врвот.
