Десет истражувачки тимови на 3. септември 2026. година во Цирих ги добија Иг Нобеловите награди – признанијата за научни достигнувања што, според нивното познато мото, прво нè засмејуваат, а потоа нè тераат да размислуваме. Годинашната, 36. церемонија имаше и историска новина: првпат беше одржана надвор од Соединетите Американски Држави.
Ако се суди само според темите, списокот лесно може да се помеша со добро смислена научна пародија: „млеко“ од лебарки, закопани гаќи, аеродинамика на дувањето нос, писоари што не прскаат, мирисот на бебињата и тинејџерите, бакнувањето и рилцето на комарец претворено во алатка за 3Д-печатење. Но токму тука е смислата на Иг Нобеловите награди. Зад смешниот прв впечаток стојат вистински експерименти, научни трудови и прашања што понекогаш имаат сосема практични последици.
Кога смешното прашање станува сериозен научен проблем
Наградата за хемија годинава ја доби истражување на живородната лебарка Diploptera punctata. Таа не произведува млеко во вообичаената смисла на зборот, туку создава протеински кристали со кои ги храни ембрионите. Анализите покажале дека тие содржат извонредно голема количина енергија – приближно трипати повеќе од споредливите протеини во кравјото млеко. Тоа не значи дека наскоро ќе пиеме „млеко од лебарки“, туку дека еден необичен биолошки механизам може да отвори интересни прашања за структурата и енергетската густина на хранливите материи.
Наградата за наука за почвата отиде кај истражувачи кои закопале околу 1.000 идентични парчиња памучна долна облека во повеќе од 25 земји. Идејата е речиси комично едноставна: памукот се остава во почвата, а по два месеца се проверува колку од него е разграден. Колку е поинтензивна активноста на микроорганизмите, толку е поочигледно распаѓањето на материјалот. Се разбира, еден пар гаќи не може целосно да ја измери „здравствената состојба“ на почвата, но експериментот покажува колку едноставен метод може да помогне да се визуелизира нешто што инаку е невидливо за окото.
Физика таму каде што ретко ја забележуваме
Можеби најлесно применливата наградена идеја е онаа за писоар што драстично го намалува прскањето. Истражувачите ја анализирале физиката на ударот на течен млаз врз површина и покажале дека аголот има големо значење. Кај нивните модели „Cornucopia“ и „Nautilus“, млазот ја погодува површината под агол од околу 30 степени или помалку, што значително го ограничува создавањето капки. Експерименталните тестови на новиот дизајн покажале дека прскањето може да се сведе на мал дел од она што го создава обичен современ писоар.
Зад нешто што звучи како тема за кафеански разговор всушност стојат прашања за хигиената, трошоците за одржување, потрошувачката на вода и пристапноста на јавните тоалети. Токму овој пример добро ја покажува логиката на Иг Нобеловите награди: предметот на истражување може да изгледа банално, а проблемот што се решава да биде сосема реален.
Не помалку необична е наградата за технологија. Тим научници ја искористил природната микроструктура на рилцето на женски комарец како високопрецизна млазница за 3Д-печатење. Постапката ја нарекле „некропечатење“. Не станува збор за технологија што утре ќе се појави во индустриските погони, туку за доказ дека биолошките структури што природата веќе ги усовршила можат да послужат како инженерски алатки во микроскопски размери.
Што науката може да каже за бакнежот, богатството и мирисот
Иг Нобеловата награда за биомеханика им припадна на истражувачи кои се обиделе да формулираат прецизна научна дефиниција на бакнувањето и да го следат неговото еволутивно потекло кај различни животински видови. Нивната анализа отвора можност однесувањето слично на бакнување да има многу подолга еволутивна историја од човечката цивилизација.
Наградата за економија, пак, се врати на многу понепријатно прашање: дали повисоката општествена класа оди заедно со поголема подготвеност за неетичко однесување. Наградениот труд собирал податоци за однесувања меѓу кои имало и земање слатки што биле оставени за деца. Насловот звучи речиси сатирично, но темата е стара и сериозна – како статусот, богатството и чувството на моќ влијаат врз начинот на кој се однесуваме кон другите.
Посебна награда за сетилото за мирис добија истражувачи кои испитувале како родителите го доживуваат мирисот на своите деца. Резултатите, барем во испитаниот примерок, одат во прилог на нешто што многу родители интуитивно би го кажале: бебињата им мирисаат прекрасно, тинејџерите – значително помалку.
Ниту пријателството не остана надвор од лабораторијата. Наградата за мир беше доделена за истражување на една непријатно препознатлива човечка особина: луѓето понекогаш повеќе ги ценат пријателите кои се непријателски расположени кон оние што и самите не ги сакаат. Зад духовитиот опис се крие истражување на сојузништвото, лојалноста и групната психологија.
Како правилно се дува нос – и кога змијата решава да касне
Наградата за медицина постхумно му беше доделена на јапонскиот лекар Токуџи Уно за истражување на аеродинамиката на дувањето нос. Трудот е стар речиси половина век, што потсетува дека Иг Нобеловите награди не се ограничуваат само на најновите истражувања. Понекогаш тие повторно откриваат научни трудови чие прашање е толку неочекувано што заслужува втор живот.
За биологија наградени беа експерименти со отровни змии, во кои истражувачите контролирано испитувале кои допири и услови најчесто предизвикуваат одбранбено каснување. Формулацијата – научници што повторно и повторно нагазуваат змии – звучи како рецепт за катастрофа. Намерата, сепак, била да се разбере одбранбеното однесување на животните и околностите под кои се зголемува ризикот за човекот.
Иг Нобеловите награди не се награди за „лоша“ наука и не се обична пародија на Нобеловата награда. Тие го наградуваат необичното прашање – она што во првата секунда предизвикува смеа, а во втората нè принудува да прашаме: „Чекај, а што навистина се случува тука?“ Во време кога науката често се претставува само преку големи откритија, сложени технологии и милијарди во инвестиции, Иг Нобеловите потсетуваат на нешто поедноставно: истражувањето почнува со љубопитност, а природата не прави разлика меѓу „сериозно“ и „смешно“ прашање.
