Просекот од 3,66 на годинашната матура е добра вест. Сепак, на 226 ученици им биле поништени тестовите, а во септември во основните училишта се очекуваат најмалку 3.000 првачиња помалку од минатата година. Трите бројки беа соопштени во ист ден, но нивното вистинско значење се гледа дури кога ќе се прочитаат заедно.
Македонија добива малку подобри матурски резултати во образовен систем што останува без деца. На едниот крај се учениците што го завршуваат средното образование и се подготвуваат за факултет или за работа. На другиот се празните места во прво одделение, кои во следните години ќе се преселуваат во средните училишта, на факултетите и на пазарот на трудот.
Просекот од 3,66 не е само бројка за честитање
На матурските испити за учебната 2025/2026 година биле пријавени 14.587 ученици. Од нив, 12.184 ја избрале државната матура, 2.276 државната стручна матура, а 127 државната уметничка матура. За првпат биле воведени три различни типа завршно испитување, со намера гимназиското, стручното и уметничкото образование да не се мерат според еден ист калап.
Вкупниот просек од трите вида матура изнесува 3,66. Просечната оценка на државната матура е 3,62, на стручната матура 3,91, а на уметничката 3,59. Резултатот е близок до минатогодишниот просек од 3,69 и повисок од просекот од 3,26 во 2024 година. Подобрени резултати биле забележани по мајчините јазици, математиката и дел од странските јазици. Конечните резултати од јунската матурска сесија биле соопштени по разгледувањето на приговорите.
Резултатот заслужува признание, но не и површно славење. Новиот модел значи дека директната споредба со претходните години има ограничувања. Подобар просек може да биде показател за подобро знаење, поправедно приспособени тестови или појасно усогласување на испитните задачи со материјалот што учениците навистина го изучувале. Најверојатно станува збор за спој од повеќе фактори.
Panoptikum уште пред полагањето го постави прашањето во анализата за новиот модел на матурата во 2026. година: дали завршниот испит само ќе ги рангира учениците или ќе му даде на системот точна слика каде наставата успева, а каде потфрла. Просекот има вредност само кога од него ќе произлезат подобри програми, задачи и начини на оценување.
Поништените тестови ја отворија темата за вештачката интелигенција
На 226 ученици им биле поништени тестовите и тие ќе полагаат повторно во август. Дел од кандидатите биле забележани како препишуваат или користат недозволени електронски средства за време на испитот. Кај други, оценувачите забележале идентични или многу слични текстови во есејските задачи, што отворило сомневање дека учениците си помагале меѓусебно или користеле генеративна вештачка интелигенција.
Ова не е само дисциплински проблем што ќе се реши со одземање телефони. Вештачката интелигенција го менува начинот на кој учениците пишуваат, пребаруваат, учат и се обидуваат да стигнат до оценка. Училиштето затоа мора да научи да разликува употреба на технологија како помош при учењето од предавање туѓ или автоматски создаден текст како сопствен труд.
Кога задачата може целосно да се реши со копирање готов одговор од екран, проблемот не е само кај ученикот. Тоа е знак дека и проверувањето мора да се менува. Потребни се прашања што бараат лично образложение, поврзување различни извори, толкување конкретен текст, покажување на процесот на работа и, кога е потребно, кратка усна одбрана на напишаното.
Во анализата „Модерното образование – систем што учи или систем што мери?“ веќе беше посочено дека добриот резултат не секогаш значи и добар однос кон знаењето. Случајот со идентичните есеи ја потврдува таа разлика. Ученикот може да ја совлада техниката на полагање, а притоа да не ја развие способноста самостојно да мисли и да го брани напишаното.
Во септември ќе недостигаат најмалку 3.000 првачиња
Многу потешката вест дојде од почетокот на образовниот пат. Според досегашните уписи, во училиштата во моментот има околу 4.900 пријавени првачиња помалку од минатата година. Бидејќи уписите сè уште не се целосно завршени, дел од децата дополнително ќе бидат евидентирани. Процената на Министерството за образование и наука е дека конечната разлика ќе изнесува најмалку 3.000 ученици.
Така се објаснуваат двете бројки што се појавија во медиумите. Бројката од 4.900 ја покажува разликата во моментот на соопштувањето, додека 3.000 е очекуваниот минимален пад по завршувањето на дополнителните уписи. Министерката за образование Весна Јаневска оцени дека таквото намалување е исклучително сериозно и дека негативниот тренд се очекува да продолжи и следната година.
3.000 деца помалку не се само три илјади празни места во дневниците. Тоа се повеќе од сто паралелки што нема да бидат формирани. Во некои училишта намалувањето ќе помине со едно одделение помалку, а во други ќе го отвори прашањето дали училиштето воопшто може да продолжи да работи како досега.
Последиците нема да останат во основното образование. Денешните првачиња се средношколците од 2035 година, идните студенти, работници, наставници, лекари, инженери, занаетчии и родители. Економската анализа дека денес има помалку првачиња, а утре ќе има помалку работници не е драматизација, туку едноставна генерациска пресметка.
Празната училница почнува многу пред 1. септември
Намалениот број првачиња не се создава во моментот кога училиштата ќе ги затворат списоците за упис. Тој започнува години порано, со падот на наталитетот, иселувањето на младите семејства, економската несигурност и чувството дека животот во Македонија тешко може долгорочно да се планира.
Во првото тримесечје од 2026. година во Македонија се родени 3.380 деца, што е за 4,1% помалку од истиот период во 2025. година. Во истиот период починале 5.342 лица, па природниот прираст бил негативен за 1.962 лица. Негативен природен прираст бил регистриран во 66 општини.
Овие податоци веќе беа анализирани во текстот „Европа без деца, Македонија со празни училници“. Во 2025. година во земјата се регистрирани околу 15.540 живородени деца, наспроти 23.075 во 2015. година. За една деценија бројот на новородени е намален за речиси една третина.
Не е доволно падот да се објаснува со реченицата дека младите не сакаат деца. Одлуката за родителство се носи во реален живот: со плата, станбен кредит, цена на киријата, достапност на градинка, стабилност на работното место, здравствена грижа и доверба дека детето ќе расте во функционална средина.
Кога младите заминуваат, Македонија не губи само сегашни жители. Ги губи и нивните идни семејства, децата што ќе се родат во друга земја и генерациите што никогаш нема да влезат во домашната статистика. Затоа иселувањето и нискиот наталитет не се два одделни проблема, туку две страни на истото празнење.
Училишната мрежа ќе мора да се менува
Помалиот број ученици неизбежно ќе го отвора прашањето за спојување паралелки, прераспределување наставници, организирање превоз и иднината на подрачните училишта. Оптимизацијата може да биде неопходна, но не смее да се сведе на административно затворање објекти што на хартија изгледаат прескапи.
Во многу села училиштето е последната активна јавна институција. Неговото затворање не значи само дека децата ќе патуваат неколку километри повеќе. Тоа испраќа порака дека местото нема иднина и дополнително ги охрабрува младите семејства да се преселат.
Од друга страна, ни малото училиште не треба да се романтизира ако не може да обезбеди наставници, врсничка средина, кабинети, спорт, библиотека и еднакви можности за детето. Потребна е внимателна рамнотежа меѓу квалитетот на образованието и правото на локалната заедница да продолжи да живее.
Оценката е добра, но вистинскиот испит допрва следува
Матурскиот просек од 3,66 покажува дека системот може да направи чекор напред кога испитувањето подобро ќе се приспособи на различните видови образование. Поништените тестови, пак, покажуваат дека дигиталната ера веќе ја принудува наставата да го преиспита значењето на знаењето, авторството и самостојната работа.
Бројот на првачињата ја отвора најдлабоката тема. Македонија може да ги модернизира програмите, да ги обновува училиштата и да воведува нови модели на матура. Ако генерациите продолжат да се намалуваат, секоја образовна реформа ќе се одвива во систем со сè помалку деца, наставници и локални заедници.
Затоа образовната политика повеќе не може да биде одвоена од демографската, економската и станбената политика. На земјата не ѝ треба само политика што ќе повикува на повеќе раѓања, туку политика што ќе создава причини за останување.
Матурантите годинава го положија својот испит со просек 3,66. Потешкиот испит е пред системот: дали ќе создаде Македонија во која тие млади луѓе ќе сакаат да останат, да работат и еден ден да ги запишат своите деца во прво одделение.
